Mã số N2035: VƯỜN KÝ ỨC (Memory Garden): Nền tảng can thiệp nhận thức số hóa hỗ trợ duy trì và cải thiện chức năng nhận thức cho người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) - nhóm MCI nguy cơ cao tiến triển thành Alzheimer

  - Chia sẻ:    

Việt Nam đang già hóa nhanh; dự báo đến năm 2049 hơn một phần tư dân số ở độ tuổi trên 60. MCI là giai đoạn trung gian giữa lão hóa bình thường và sa sút trí tuệ: người bệnh đã suy giảm nhận thức khách quan nhưng cơ bản vẫn sống độc lập. Tỷ lệ hiện mắc MCI toàn cầu ở người từ 50 tuổi trở lên khoảng 15,6% (Bai et al., 2022); một khảo sát 763 người cao tuổi tại Hà Nội bằng thang MoCA ghi nhận 46,1% có suy giảm nhận thức nhẹ (Huệ et al., 2026). Hiện chưa có thuốc được khuyến cáo điều trị MCI, còn thuốc điều trị Alzheimer chỉ cho lợi ích khiêm tốn và tạm thời, nên các can thiệp không dùng thuốc như kích thích và luyện tập nhận thức được khuyến nghị. 

Tuy nhiên, các chương trình hiện có phần lớn được thiết kế cho bối cảnh quốc tế, đòi hỏi nhân lực chuyên môn can thiệp trực tiếp, chưa thích ứng với ngôn ngữ, văn hóa và điều kiện tiếp cận của người cao tuổi Việt Nam. Các chương trình hỗ trợ như iSupport của WHO hay REACH VN chủ yếu hướng đến người chăm sóc, không can thiệp trực tiếp vào người bệnh. Kết quả là người bệnh khó duy trì luyện tập, người chăm sóc thiếu công cụ theo dõi tiến triển một cách khách quan và nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã sa sút trí tuệ. 

Memory Garden (Vườn Ký Ức) là nền tảng can thiệp nhận thức số, game hóa, giúp người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) - nhóm có nguy cơ cao tiến triển thành bệnh Alzheimer - luyện tập, duy trì và cải thiện chức năng nhận thức ngay tại nhà, dưới sự đồng hành của người chăm sóc và sự theo dõi từ xa của nhân viên y tế. Giải pháp do nhóm sinh viên và giảng viên Khoa Dược, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành phát triển, nhằm trả lời một câu hỏi thực tế: làm thế nào để người cao tuổi bắt đầu can thiệp nhận thức sớm, duy trì đều đặn và được theo dõi khách quan, trong khi nguồn lực chuyên môn còn hạn chế và chi phí chăm sóc dài hạn ngày càng lớn. 

Tính mới, tính sáng tạo 

Số hóa liệu pháp có cơ sở khoa học, không phải ứng dụng giải trí. Memory Garden được xây dựng trên Liệu pháp Kích thích Nhận thức (CST), lý thuyết tính dẻo thần kinh và mô hình game hóa trong chăm sóc sức khỏe, với các miền nhận thức bám theo thang MoCA và ADAS-Cog (trí nhớ, chú ý, ngôn ngữ, chức năng điều hành, thị giác - không gian, định hướng). Mỗi bài tập tuân theo một khung kỹ thuật thống nhất: bối cảnh quen thuộc (gia đình, chợ, đường về nhà, âm nhạc), nhiệm vụ đơn giản và rõ ràng, nhiều level tăng dần không có bước nhảy đột ngột, giới hạn số lần thử với cơ chế dừng an toàn để người chơi không bị căng thẳng hay cảm giác thất bại, và ghi nhận dữ liệu tự động. 

Hai hệ can thiệp theo mục tiêu khác nhau. Điểm khác biệt đầu tiên là nhóm tác giả không áp dụng một chương trình chung cho mọi người dùng. Hệ 4.1 hướng đến cải thiện chức năng nhận thức cho người MCI giai đoạn sớm chưa có dấu hiệu tổn thương trên xét nghiệm, gồm 16 game thuộc bốn nhóm: trí nhớ và định hướng, ngôn ngữ và giao tiếp, chú ý và tập trung, logic và điều hành. Hệ 4.2 hướng đến duy trì chức năng nhận thức còn lại cho người MCI đã có dấu hiệu tổn thương, gồm 7 phòng game tương ứng các miền nhận thức của MoCA, mỗi phòng có bài kiểm tra cuối chặng, nhiệm vụ đơn giản hơn và nội dung cá nhân hóa mạnh hơn. 

Hệ sinh thái khép kín ba giao diện. Phần lớn ứng dụng luyện trí não trên thị trường chỉ phục vụ người dùng cuối. Memory Garden kết nối ba giao diện trên cùng một nền tảng dữ liệu đám mây: giao diện người bệnh (đơn giản, chữ lớn, hình ảnh trực quan, nhận thưởng và mở khóa các khu vườn mới), giao diện người chăm sóc (theo dõi tần suất, thời gian, mức hoàn thành, đặt lịch nhắc, tải lên ảnh gia đình, âm nhạc, địa điểm quen thuộc) và giao diện chuyên gia y tế (báo cáo trực quan theo từng miền nhận thức, xu hướng theo thời gian, khuyến nghị điều chỉnh chương trình). Dữ liệu và khuyến nghị đi theo hai chiều, tạo vòng lặp đánh giá → can thiệp → theo dõi → phản hồi → điều chỉnh → đánh giá lại. 

Cá nhân hóa bằng ký ức và thích ứng theo năng lực. Người chăm sóc có thể đưa vào hệ thống hình ảnh gia đình, địa điểm quen thuộc, bài hát yêu thích để tạo bài tập gần với đời sống thật của người bệnh, tăng khả năng gợi nhớ và kích thích cảm xúc tích cực. Bộ máy Adaptive Cognitive Engine không chỉ chấm đúng/sai mà phân tích thời gian phản hồi, mức hoàn thành, số lần cần gợi ý, số lần làm lại và tần suất luyện tập để điều chỉnh độ khó, giữ người dùng ở mức thử thách vừa sức. 

Theo dõi liên tục tại môi trường sống và hỗ trợ bằng AI. Khác với các thang đo nhận thức chỉ thực hiện tại một thời điểm ở cơ sở y tế, Memory Garden ghi nhận dữ liệu hằng ngày tại nhà, giúp phát hiện sớm quỹ đạo suy giảm ở cấp độ cá thể. Chatbox AI được huấn luyện trên tài liệu học thuật về nhóm bệnh lý sa sút trí tuệ hỗ trợ người dùng cấu hình game, giải đáp thắc mắc và đồng hành trong quá trình luyện tập. Kiến trúc mở cho phép tích hợp thêm AI, phân tích dữ liệu lớn và hệ hỗ trợ ra quyết định lâm sàng, hướng tới giải pháp điều trị số (Digital Therapeutics). 

Hiệu quả thực tế được chứng minh 

Nhu cầu và mức chấp nhận của cộng đồng. Khảo sát 45 người cho thấy 88,9% đánh giá sản phẩm là cần thiết (57,8%) hoặc rất cần thiết, cần triển khai sớm (31,1%); 97,8% mong muốn sử dụng Memory Garden trong thời gian tới, trong đó 71,1% sẵn sàng nếu được hướng dẫn ban đầu và 26,7% sẵn sàng sử dụng ngay. Trên 70% người tham gia đánh giá dự án phù hợp hoặc rất phù hợp về ý nghĩa xã hội, bối cảnh già hóa dân số, tính sáng tạo - cần thiết và khả năng triển khai rộng; tỷ lệ chọn mức “không phù hợp” dưới 10%. Kết quả cho thấy rào cản chính nằm ở khâu hướng dẫn và hỗ trợ ban đầu hơn là ở mức độ chấp nhận. 

Thử nghiệm pilot trên 20 người MCI. Nhóm tác giả đã thu thập dữ liệu luyện tập của 20 người MCI từ 60 tuổi, gồm 10 người dùng Hệ 4.1 (chưa có dấu hiệu tổn thương trên xét nghiệm) và 10 người dùng Hệ 4.2 (có dấu hiệu tổn thương), luyện tập tại nhà theo liệu trình thiết kế 60 ngày. Hệ thống ghi nhận 6.784 lượt chơi ở Hệ 4.1 và 3.122 lượt luyện tập cùng 3.122 lượt kiểm tra cuối chặng ở Hệ 4.2. Thời gian tham gia trung bình là 43,5 ± 8,9 ngày (từ 30 đến 59 ngày); chưa có ai hoàn thành đủ 60 ngày. Độ tin cậy nội tại của bộ chỉ số đạt yêu cầu: Cronbach α là 0,860 trên 16 bài tập của Hệ 4.1 và 0,894 trên 7 phòng game của Hệ 4.2. 

Ở Hệ 4.1, so sánh tuần luyện tập đầu với tuần cuối, số lỗi trung bình mỗi lượt chơi giảm từ 1,97 xuống 1,20 (giảm 39,5%); điểm chuẩn hoá tăng từ 96,5 lên 109,5 trên thang 130, tức +12,96 ± 16,90 điểm (kiểm định t ghép cặp p = 0,038; Wilcoxon p = 0,160; cỡ hiệu ứng Cohen dz = 0,77). Bảy trong mười người (70%) cải thiện rõ rệt với mức tăng từ +18,4 đến +25,4 điểm, tại nhóm này số lỗi giảm 66,1%; hai người duy trì ổn định và một người suy giảm. Trong bốn nhóm bài tập, chức năng điều hành (+19,4 điểm) và trí nhớ (+15,8 điểm) có mức cải thiện lớn nhất.

Ở Hệ 4.2, tổng điểm kiểm tra cuối chặng (thang 30 điểm theo cấu trúc MoCA) tăng từ 16,5 lên 23,5, tức +6,96 ± 8,57 điểm (t ghép cặp p = 0,030; Wilcoxon p = 0,084); tỷ lệ chính xác khi luyện tập tăng từ 54,3% lên 75,6% (p = 0,023). Theo ngưỡng thay đổi có ý nghĩa 2 điểm, 7/10 người tăng, 2/10 duy trì và 1/10 suy giảm, nghĩa là 9/10 người (90%) đạt mục tiêu duy trì hoặc tốt hơn. Mức thay đổi đồng đều giữa 7 miền nhận thức của MoCA (từ +21,9 đến +24,8 điểm phần trăm). Đáng chú ý, ở người suy giảm duy nhất, hệ thống ghi nhận số lần làm lại nhiệm vụ cao gấp 3,7 lần mức trung bình của những người còn lại, cho thấy dữ liệu theo dõi hằng ngày có tiềm năng làm tín hiệu cảnh báo sớm. Giải pháp được định vị là công cụ hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán hay điều trị y khoa.  

 Mức độ nhân rộng, lan tỏa 

Do là nền tảng web và di động chạy trên đám mây, Memory Garden không bị giới hạn địa lý và có chi phí biên thấp khi phục vụ thêm người dùng hoặc cơ sở mới. Lộ trình nhân rộng đi theo bốn bước: người dùng cá nhân (gói miễn phí để hình thành thói quen luyện tập, sau đó thuê bao nâng cao với báo cáo tiến độ, cá nhân hóa ký ức và kết nối bác sĩ), gia đình (nhiều tài khoản người bệnh và người chăm sóc, cảnh báo khi người bệnh giảm tần suất), cơ sở y tế và chăm sóc người cao tuổi (bệnh viện, phòng khám lão khoa, đơn vị trí nhớ, viện dưỡng lão, trung tâm phục hồi chức năng, với hệ thống quản lý tập trung và xuất dữ liệu phục vụ nghiên cứu), và các đối tác chuyên môn như tổ chức xã hội, chương trình quản lý sức khỏe cộng đồng. 

Về nhóm đối tượng, giải pháp có thể mở rộng từ người MCI sang người cao tuổi có nguy cơ suy giảm nhận thức, người sau đột quỵ, người mắc Parkinson và các bệnh lý thần kinh khác cần phục hồi hoặc duy trì chức năng nhận thức. Về lan tỏa, dự án triển khai truyền thông giáo dục sức khỏe trên website, Facebook, TikTok, YouTube và Zalo; xây dựng cộng đồng “Vườn Ký Ức” cho gia đình có người suy giảm nhận thức; tổ chức webinar và livestream với bác sĩ thần kinh, lão khoa, chuyên gia tâm lý; hình thành mạng lưới “Người đồng hành ký ức” gồm tình nguyện viên, sinh viên ngành sức khỏe và các gia đình có kinh nghiệm chăm sóc. Mô hình lấy cảm hứng từ tinh thần chương trình iSupport của WHO nhưng được số hóa và điều chỉnh theo bối cảnh văn hóa, gia đình Việt Nam. 

 Nguyễn Kim Quỳnh Như (sinh viên Khoa Dược, ĐH Nguyễn Tất  Thành) - Đại diện nhóm