Mã số N2089: Văn học số - Kết nối tri thức, lan toả giá trị, thúc đẩy chuyển đổi số cộng đồng
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, giáo dục phổ thông không chỉ có nhiệm vụ truyền thụ tri thức mà còn phải hình thành năng lực số, khả năng tự học và ý thức sử dụng công nghệ có trách nhiệm cho học sinh. Chuyển đổi số trong giáo dục vì vậy cần được triển khai theo hướng lấy người học làm trung tâm, phát huy tính chủ động, sáng tạo, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho cộng đồng.
Đối với môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở, hoạt động đọc, viết, nói và nghe có nhiều điều kiện thuận lợi để kết hợp với công nghệ số. Những câu chuyện lịch sử địa phương, di tích văn hóa, tấm gương người tốt, việc tốt, các giá trị văn học và những vấn đề của đời sống có thể được chuyển hóa thành bài viết điện tử, video, sách nói, áp phích thông tin hoặc sản phẩm truyền thông trên nền tảng số. Qua đó, học sinh vừa phát triển năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học, vừa rèn luyện khả năng tìm kiếm, chọn lọc, kiểm chứng và chia sẻ thông tin.
Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ trong dạy học ở một số trường học vẫn có nguy cơ dừng lại ở trình chiếu bài giảng, giao bài tập trực tuyến hoặc tổ chức trò chơi học tập. Mối liên hệ giữa hoạt động học tập trên lớp với nhu cầu tiếp cận thông tin, sử dụng dịch vụ số và học tập thường xuyên của người dân chưa được khai thác đầy đủ. Một bộ phận học sinh còn gặp khó khăn khi đánh giá độ tin cậy của thông tin trên internet; việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra yêu cầu về kiểm chứng nội dung, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tôn trọng quyền tác giả.
Từ thực tiễn đó, giải pháp “Văn học số – Kết nối tri thức, lan tỏa giá trị, thúc đẩy chuyển đổi số cộng đồng” ra đời với điểm cốt lõi của giải pháp là tổ chức cho học sinh vận dụng kiến thức Ngữ văn để xây dựng các sản phẩm học tập số có giá trị giáo dục và phục vụ cộng đồng; đồng thời phối hợp với giáo viên, cha mẹ học sinh và các lực lượng địa phương để lan tỏa kỹ năng số cơ bản, hình thành môi trường học tập mở, an toàn và có trách nhiệm.

Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực, tăng cường trải nghiệm và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Hình thành cho học sinh kỹ năng tìm kiếm, kiểm chứng, xử lý, sáng tạo và chia sẻ thông tin số; sử dụng AI đúng mục đích, không phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ. Xây dựng kho học liệu và sản phẩm truyền thông số từ nội dung môn học, văn hóa địa phương và các vấn đề thiết thực của đời sống. Tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong phổ cập kỹ năng số, hỗ trợ tiếp cận tri thức và lan tỏa thông tin hữu ích. Tạo ra mô hình có quy trình rõ ràng, chi phí phù hợp, có thể điều chỉnh để áp dụng tại các trường THCS và địa bàn dân cư khác.
Đối tượng trực tiếp là học sinh THCS, giáo viên Ngữ văn và các lực lượng phối hợp trong hoạt động giáo dục. Đối tượng thụ hưởng mở rộng gồm cha mẹ học sinh, đoàn viên, thanh niên và người dân có nhu cầu tiếp cận thông tin, học liệu hoặc kỹ năng số cơ bản. Giải pháp có thể triển khai tại trường THCS và kết nối với các hoạt động văn hóa, giáo dục, phong trào thanh thiếu nhi tại địa phương. Thời gian thực hiện dự kiến trong một học kỳ, sau đó đánh giá để điều chỉnh và mở rộng.
Nội dung và biện pháp thực hiện
Biện pháp 1. Khảo sát nhu cầu và xây dựng kế hoạch chuyển đổi số gắn với môn Ngữ văn
Giáo viên tiến hành khảo sát ba nhóm nội dung: kỹ năng số của học sinh; nhu cầu sử dụng học liệu và thông tin số của gia đình; những chủ đề văn hóa, giáo dục, đời sống có thể chuyển thành sản phẩm truyền thông cộng đồng. Trên cơ sở kết quả khảo sát, giáo viên xây dựng kế hoạch theo chủ đề, xác định mục tiêu, nhiệm vụ, thời gian, sản phẩm đầu ra và tiêu chí đánh giá. Các chủ đề có thể gồm: giới thiệu di tích lịch sử và văn hóa địa phương; hướng dẫn kỹ năng đọc và kiểm chứng thông tin; xây dựng thói quen đọc sách; phòng tránh tin giả và lừa đảo trực tuyến; bảo vệ môi trường; ứng xử văn minh trên mạng; hướng dẫn cha mẹ đồng hành cùng con trong học tập số. Kế hoạch cần phân công nhiệm vụ phù hợp với năng lực của từng học sinh, chú ý hỗ trợ những em có điều kiện thiết bị hạn chế. Các hoạt động có thể thực hiện theo nhóm, tận dụng thiết bị sẵn có tại trường và không yêu cầu học sinh phải mua phần mềm trả phí.
Đây là biện pháp trung tâm của sáng kiến. Từ yêu cầu cần đạt của bài học, giáo viên giao nhiệm vụ để học sinh tạo ra sản phẩm số có đối tượng tiếp nhận và mục đích sử dụng rõ ràng. Ví dụ, khi học sinh thực hành viết văn bản thông tin, giáo viên có thể tổ chức dự án “Mỗi trang văn – Một câu chuyện quê hương”. Các nhóm lựa chọn một địa điểm văn hóa, nhân vật tiêu biểu hoặc hoạt động có ý nghĩa tại địa phương; tìm kiếm tư liệu từ nguồn phù hợp; phỏng vấn người biết rõ sự việc khi được cho phép; đối chiếu thông tin; sau đó biên soạn bài giới thiệu bằng ngôn ngữ chính xác, mạch lạc. Tùy điều kiện, sản phẩm có thể là bài viết điện tử, áp phích thông tin, bản ghi âm thuyết minh, sách nói, video ngắn có phụ đề hoặc mã QR dẫn đến trang học liệu. Với chủ đề đọc sách, học sinh có thể xây dựng danh mục sách theo lứa tuổi, viết cảm nhận ngắn và ghi âm giới thiệu sách để chia sẻ trong thư viện hoặc hoạt động ngoại khóa.
Quy trình thực hiện gồm năm bước:
1. Xác định nhiệm vụ: Giáo viên nêu mục tiêu học tập, người tiếp nhận sản phẩm và vấn đề thực tiễn cần giải quyết.
2. Tìm kiếm, kiểm chứng tư liệu: Học sinh sử dụng nguồn chính thống, ghi lại xuất xứ thông tin, so sánh các nguồn và xác minh những dữ kiện quan trọng.
3. Biên soạn nội dung: Học sinh vận dụng kiến thức đọc hiểu, viết, nói và nghe; xây dựng thông điệp rõ ràng, phù hợp với đối tượng tiếp nhận.
4. Thiết kế sản phẩm số: Sử dụng công cụ phù hợp như Canva, trình chiếu, công cụ ghi âm hoặc biên tập video; bảo đảm tính dễ đọc, dễ nghe và khả năng tiếp cận.
5. Công bố, phản hồi và điều chỉnh: Giáo viên thẩm định nội dung trước khi chia sẻ; học sinh tiếp nhận góp ý, sửa lỗi và tự đánh giá quá trình thực hiện.
Thông qua dự án, học sinh được rèn luyện đồng thời năng lực ngôn ngữ, năng lực hợp tác, giải quyết vấn đề, sáng tạo và năng lực số. Sản phẩm không chỉ phục vụ việc kiểm tra, đánh giá mà còn có thể trở thành nguồn học liệu dùng chung nếu đáp ứng yêu cầu về độ chính xác, quyền tác giả và bảo vệ thông tin cá nhân.
Biện pháp 3. Ứng dụng AI có kiểm soát trong quá trình học tập và sáng tạo nội dung
Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, không phải nguồn thông tin mặc nhiên đúng hoặc công cụ thay thế tư duy cá nhân. AI có thể được dùng để gợi ý từ khóa tìm kiếm, đề xuất cấu trúc bài viết, điều chỉnh cách diễn đạt, xây dựng câu hỏi phỏng vấn hoặc đề xuất ý tưởng thiết kế.
Ví dụ, khi biên soạn bài giới thiệu một địa điểm văn hóa, học sinh có thể yêu cầu AI đề xuất dàn ý gồm vị trí, đặc điểm, giá trị văn hóa và thông tin tham khảo cần xác minh. Sau đó, học sinh phải đối chiếu các dữ kiện với tài liệu đáng tin cậy, loại bỏ nội dung sai hoặc không có căn cứ, viết lại bằng hiểu biết của mình và ghi nhận việc sử dụng AI theo yêu cầu của giáo viên.
Giáo viên xây dựng quy tắc sử dụng AI gồm bốn yêu cầu: đúng mục đích học tập; kiểm chứng thông tin; không nhập dữ liệu cá nhân hoặc thông tin nội bộ; không sao chép nguyên văn nội dung do AI tạo ra để thay thế sản phẩm của bản thân. Những hình ảnh, âm thanh và tư liệu được sử dụng cũng phải bảo đảm quyền sử dụng hợp pháp, tránh xâm phạm quyền riêng tư.
Để đánh giá hiệu quả, giáo viên lưu lại bản nháp, bản chỉnh sửa và phần tự nhận xét của học sinh. Qua đó, có thể nhận diện mức độ đóng góp thực chất của người học, thay vì chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng.
Biện pháp 4. Xây dựng kho học liệu số mở gắn với văn hóa và đời sống địa phương
Giáo viên phối hợp với học sinh tập hợp các sản phẩm đã được thẩm định thành kho học liệu số theo từng chủ đề: văn bản thông tin, bài giới thiệu sách, tư liệu văn hóa địa phương, bản ghi âm, video giáo dục kỹ năng và tài liệu hướng dẫn sử dụng internet an toàn.
Kho học liệu có thể được tổ chức bằng thư mục dùng chung hoặc nền tảng do nhà trường quản lý. Mỗi tài liệu cần có tên, chủ đề, tác giả hoặc nhóm thực hiện, nguồn tham khảo, thời điểm cập nhật và hướng dẫn sử dụng. Quyền truy cập được thiết lập phù hợp; tài liệu có thông tin nhạy cảm không được công khai.
Khi phù hợp, nhà trường có thể tạo mã QR đặt tại thư viện, bảng tin hoặc khu vực sinh hoạt chung để người học dễ dàng tiếp cận học liệu. Việc chia sẻ ra ngoài nhà trường cần được phê duyệt và tuân thủ quy định về hình ảnh, dữ liệu cá nhân, quyền tác giả.
Kho học liệu không chỉ giúp tiết kiệm thời gian chuẩn bị bài, tăng khả năng tái sử dụng tài nguyên mà còn tạo điều kiện để học sinh tiếp tục đọc, viết và học tập sau giờ lên lớp. Nội dung được cập nhật định kỳ dựa trên phản hồi của người sử dụng và yêu cầu thực tế.
Biện pháp 5. Tổ chức hoạt động “Học sinh đồng hành cùng gia đình trong chuyển đổi số”
Để mở rộng tác động từ lớp học đến cộng đồng, giáo viên phối hợp với giáo viên chủ nhiệm, Tổng phụ trách Đội, chi Đoàn và Ban đại diện cha mẹ học sinh tổ chức các hoạt động truyền thông, hướng dẫn kỹ năng số cơ bản theo điều kiện của đơn vị.
Học sinh có thể xây dựng tờ hướng dẫn hoặc video ngắn về cách nhận diện đường dẫn đáng ngờ, bảo vệ mật khẩu, kiểm tra nguồn tin, sử dụng công cụ tìm kiếm, khai thác học liệu trực tuyến và ứng xử văn minh trên mạng. Các sản phẩm được giới thiệu tại buổi sinh hoạt lớp, họp cha mẹ học sinh, hoạt động thư viện hoặc chương trình giáo dục kỹ năng sống.
Ở những hoạt động phù hợp, giáo viên có thể tổ chức góc hỗ trợ kỹ năng số, trong đó học sinh trình bày thao tác mẫu dưới sự giám sát của người phụ trách. Nội dung hướng dẫn tập trung vào kỹ năng an toàn, thông tin công khai và thao tác cơ bản; không yêu cầu người dân cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc dữ liệu cá nhân. Những nội dung liên quan đến tài khoản, dịch vụ công hay giao dịch trực tuyến cần được hướng dẫn theo tài liệu chính thức và không để học sinh tự xử lý thông tin nhạy cảm của người khác.
Mỗi hoạt động đều có mục tiêu, danh sách nội dung đã hướng dẫn và phiếu phản hồi ngắn. Nhà trường căn cứ kết quả thực tế để điều chỉnh chủ đề, bảo đảm hoạt động thiết thực, không hình thức và phù hợp với nhu cầu của người dân.
Biện pháp 6. Đổi mới kiểm tra, đánh giá và bảo đảm tính bền vững
Giáo viên kết hợp đánh giá quá trình với đánh giá sản phẩm; chú trọng khả năng đọc hiểu, chất lượng diễn đạt, độ tin cậy của tư liệu, kỹ năng sử dụng công nghệ, tinh thần hợp tác và trách nhiệm khi chia sẻ thông tin. Có thể sử dụng bảng tiêu chí gồm năm thành phần: tính chính xác của nội dung; chất lượng ngôn ngữ; khả năng tiếp cận của sản phẩm; mức độ vận dụng công nghệ có trách nhiệm; giá trị sử dụng đối với cộng đồng. Học sinh được tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và tiếp nhận phản hồi của giáo viên hoặc người sử dụng. Định kỳ cuối chủ đề, giáo viên rà soát sản phẩm, loại bỏ hoặc chỉnh sửa tài liệu không còn phù hợp, cập nhật nguồn tham khảo và tổng hợp dữ liệu đánh giá. Những sản phẩm tốt được lựa chọn làm tư liệu cho các lớp sau, tạo thành quy trình phát triển học liệu liên tục thay vì hoạt động đơn lẻ.
Tính mới, tính sáng tạo và khả năng nhân rộng
Tính mới của giải pháp nằm ở việc kết nối có hệ thống giữa dạy học Ngữ văn, sáng tạo học liệu số và hỗ trợ chuyển đổi số cộng đồng. Học sinh không chỉ sử dụng công nghệ để hoàn thành nhiệm vụ cá nhân mà còn tham gia tạo ra nội dung giáo dục phục vụ người khác. Mỗi sản phẩm vừa là kết quả học tập, vừa là phương tiện lan tỏa tri thức và giá trị văn hóa.
Tính sáng tạo thể hiện ở quy trình “Một bài học – Một sản phẩm số – Một giá trị cộng đồng”, cách sử dụng AI có kiểm chứng, việc hình thành kho học liệu số và cơ chế phản hồi từ người sử dụng. Giải pháp tận dụng nền tảng, thiết bị sẵn có, có thể triển khai theo quy mô nhỏ trước khi mở rộng; không phụ thuộc vào một phần mềm riêng biệt.
Khả năng nhân rộng được bảo đảm thông qua bộ quy trình, mẫu phiếu khảo sát, bảng tiêu chí đánh giá, quy tắc sử dụng AI và hướng dẫn tổ chức hoạt động. Giáo viên các môn học khác có thể vận dụng mô hình để xây dựng sản phẩm về khoa học, lịch sử, môi trường, sức khỏe học đường hoặc kỹ năng sống, tùy theo mục tiêu giáo dục và điều kiện địa phương.
Giải pháp tạo điều kiện để học sinh vận dụng kiến thức Ngữ văn vào tình huống thực tiễn, phát triển kỹ năng viết văn bản thông tin, thuyết trình, hợp tác và phản biện. Việc yêu cầu kiểm chứng tư liệu, ghi nguồn và giải trình quá trình tạo sản phẩm góp phần hình thành thói quen học tập trung thực, tư duy độc lập và trách nhiệm trong môi trường số. Các sản phẩm được thẩm định có thể hỗ trợ người dân tiếp cận tri thức, tài liệu đọc và thông tin giáo dục một cách thuận tiện. Hoạt động hướng dẫn kỹ năng số góp phần nâng cao nhận thức về an toàn thông tin, phòng tránh tin giả và sử dụng công nghệ đúng mục đích. Hiệu quả thực tế cần được chứng minh bằng số liệu khảo sát, phản hồi và sản phẩm cụ thể sau triển khai. Giải pháp ưu tiên sử dụng thiết bị sẵn có, phần mềm miễn phí hoặc nền tảng được nhà trường cho phép, qua đó hạn chế chi phí đầu tư ban đầu. Kho học liệu có thể được tái sử dụng, giảm công sức biên soạn lặp lại và tăng cơ hội chia sẻ tài nguyên giáo dục. Về xã hội, mô hình góp phần tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và địa phương, khuyến khích học tập suốt đời và phát huy vai trò tích cực của học sinh trong cộng đồng.
Giải pháp “Văn học số – Kết nối tri thức, lan tỏa giá trị, thúc đẩy chuyển đổi số cộng đồng” hướng đến đổi mới dạy học Ngữ văn THCS theo định hướng phát triển năng lực, đồng thời mở rộng vai trò của nhà trường trong việc hình thành kỹ năng số cho học sinh và cộng đồng. Thông qua việc tạo lập sản phẩm số, kiểm chứng thông tin, khai thác AI có trách nhiệm và chia sẻ học liệu đã được thẩm định, học sinh có cơ hội chuyển hóa kiến thức thành hành động thiết thực. Giá trị của giải pháp không chỉ nằm ở việc ứng dụng công nghệ mà còn ở cách tổ chức hoạt động giáo dục có mục tiêu, quy trình, tiêu chí đánh giá và khả năng duy trì. Khi được triển khai trên cơ sở nhu cầu thực tế, có minh chứng rõ ràng và được điều chỉnh thường xuyên, mô hình có thể góp phần xây dựng môi trường học tập mở, an toàn, sáng tạo và gắn kết với cộng đồng.
Võ Lê Thanh Thuỷ (Trường Trung học cơ sở Tân Thạnh Đông)