Mã số N2102: Nghiên cứu phẫu thuật điều trị bảo tồn chi bằng cắt rộng bướu xương và ghép xương mác có cuống mạch

  - Chia sẻ:    

Điều trị bảo tồn chi ung thư xương và bướu xương giáp biên ác ở tứ chi luôn là một vấn đề khó khăn và thách thức. Trước khi có hóa trị các ung thư xương đa số được điều trị đoạn chi hoặc tháo khớp và có tiên lượng rất xấu. Cùng với sự phát triển của đa hóa trị, xạ trị, gây mê hồi sức và các tiến bộ trong chẩn đoán hình ảnh y học, phẫu thuật điều trị bảo tồn chi ngày càng được phát triển mạnh mẽ thay vì đoạn chi, tháo khớp cho bệnh nhân.

Để tái tạo các khuyết hổng xương sau phẫu thuật cắt rộng bướu, có nhiều phương pháp được thực hiện như ghép xương (tự thân, đồng loại khối lớn), kéo dài cal xương theo nguyên lý Ilizarov, thay khớp nhân tạo chuyên dụng cho bướu xương. Tuy nhiên mỗi phương pháp đều còn những hạn chế và có kết quả khác nhau.

Phương pháp ghép xương mác có cuống mạch cho kết quả tốt hơn các phương pháp khác ở các vị trí bướu xương mà các phương pháp khác khó thực hiện. Ưu điểm sinh học của ghép xương có cuống mạch máu so với ghép xương thông thường là lành xương nhanh hơn, ít tiêu mảnh ghép hơn, tỷ lệ nhiễm trùng thấp hơn, ít gãy xương mệt, phì đại xương ghép, lành xương ngay cả trong môi trường nhiễm trùng hay hóa trị và khả năng đáp ứng với tải trọng cơ sinh học tương tự như xương sống.

Tại Việt nam chưa có các nghiên cứu sử dụng ghép xương mác có cuống mạch để tái tạo các khuyết hổng xương sau phẫu thuật cắt rộng bướu để điều trị bảo tồn chi cho các ung thư xương và bướu xương giáp biên ác tính.

Xuất phát từ thực tế này, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu phẫu thuật bảo tồn chi bằng cắt rộng bướu và ghép xương mác có cuống mạch” tại Khoa Bệnh Học Cơ- Xương -Khớp, Bệnh viện Chấn Thương Chỉnh Hình Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là đơn vị chuyên khoa điều trị bướu xương và phần mềm, là nơi tập trung nhiều bệnh nhân ung thư xương và bướu xương giáp biên ác để thực hiện nghiên cứu này.

Nội dung của đề tài là nghiên cứu phẫu thuật bảo tồn chi cho các ung thư xương và bướu xương giáp biên ác tính bằng phương pháp cắt rộng bướu và ghép xương có cuống mạch. Đánh giá kết quả về chấn thương chỉnh hình như lành xương ghép, phì đại xương ghép, chức năng chi, các biến chứng. Đánh giá kết quả về ung thư học như hóa ác, tái phát, di căn và tử vong

Đây là phương pháp điều trị bảo tồn chi chưa được nghiên cứu và thực hiện tại Việt nam. Phương pháp ghép xương mác có cuống mạch để tái tạo các khuyết hổng sau phẫu thuật cắt rộng bướu là phương pháp sinh học, ít tốn kém, hiệu quả lành xương cao có thể thực hiện tại Việt nam, giúp bảo tồn chi cho bệnh nhân ung thư xương thay vì phải đoạn chi, tháo khớp, xóa đi mặc cảm tự ti và giúp bệnh nhân tái hòa nhập với cộng đồng.

Phương pháp điều trị bảo tồn chi ung thư xương và bướu xương giáp biên ác bằng phẫu thuật cắt rộng bướu xương và ghép xương mác có cuống mạch gồm các bướu sau:

1. Phương pháp chẩn đoán bướu xương.
Chẩn đoán xác định dựa vào lâm sàng – hình ảnh y học – giải phẫu bệnh.
1.1. Khảo sát đặc điểm lâm sàng 
- Thăm khám các dấu hiệu và triệu chứng lâm sàng: sưng, nổi u, đau, có thể đi kèm gãy xương bệnh lý hoặc mất chức năng chi.
- Khai thác bệnh sử và tiến triển của bệnh, các bướu giáp biên ác thường tiến triển tương đối chậm, nhưng các bướu xương ác tính thì tiến triển rất nhanh.
- Đánh giá tổng trạng của bệnh nhân và tình trạng bệnh.
1.2. Khảo sát hình ảnh y học
- Chụp X-quang qui ước, CT scan, MRI vùng xương bị bướu và X-quang phổi giúp chẩn đoán và đánh giá sơ bộ giai đoạn của bướu.
- Chụp CT Scan phổi và xạ hình xương khi nghi ngờ có di căn phổi hoặc di căn xa, ngoài ra còn phát hiện các tổn thương nhảy cóc và các trường hợp tổn thương xương nhiều nơi.
- Chụp DSA hoặc CT Scan mạch máu ở chi bị bướu và chi lấy ghép xương mác, giúp khảo sát hệ thống tuần hoàn mạch máu của chi và xác định vị trí bó mạch nuôi xương mác, giúp phẫu thuật viên chủ động trong khi mổ.
        

Ảnh 1: Chụp DSA hoặc CTscan mạch máu để khảo sát mạch máu chi cần lấy ghép và chi có bướu 

1.3. Khảo sát tổn thương giải phẫu bệnh
Sinh thiết luôn được thực hiện trong chẩn đoán bướu xương, nhằm đạt được một chẩn đoán đúng, chắc chắn, chuyên biệt trước khi điều trị. Chẩn đoán xác định phải dựa vào kết quả giải phẫu bệnh có đối chiếu với các đặc điểm lâm sàng và hình ảnh y học.
1.4. Xếp giai đoạn bướu xương.
- Xếp giai đoạn bướu xương dựa vào các đặc điểm, dữ kiện về lâm sàng, hình ảnh y học và giải phẫu bệnh.
- Bảng phân giai đoạn bướu xương của Lê Chí Dũng cải biên của Enneking 
2. Phương pháp điều trị
2.1. Hóa trị
- Sau khi chẩn đoán xác định bướu xương, các bướu giáp biên ác và bướu ác xương có độ ác thấp thì không cần hóa trị mà tiến hành phẫu thuật cắt rộng bướu và tái tạo khuyết hổng xương bằng ghép xương mác có cuống mạch.

- Các bướu ác xương có độ ác cao được tiến hành hóa trị tân hỗ trợ với 3 đợt trước mổ và 3 đợt sau mổ.

- Nghiên cứu này chúng tôi áp dụng hai phác đồ hóa trị dựa theo tuổi của bệnh nhân.

+ Dưới 15 tuổi: theo công thức CAAA (Cisplatin, Adriamycin). Đây là phác đồ hóa trị của nhóm nghiên cứu về sarcôm tạo xương của Châu Âu (EOI) đưa ra năm 1992. Phác đồ gồm 6 chu kỳ (3 chu kỳ trước mổ- 3 chu kỳ sau mổ), khoảng cách thời gian giữa 2 chu kỳ là 3 tuần, liều sử dụng theo cân nặng bệnh nhân, được tính theo bảng có sẵn và các ngày hóa trị như sau:

  • Ngày 1: Cisplatin

  • Ngày 2,3,4: Adriamycin

+ Trên 15 tuổi: theo công thức CFI (Cisplatin, Farmorubicin, Ifosfamoide). Đây là phác đồ điều trị do nhóm nghiên cứu điều trị sarcôm tạo xương của Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra năm 2007 và được NCCN của Hoa Kỳ đưa vào trong bộ hướng dẫn phác đồ điều trị ung thư xương. Phác đồ gồm 6 chu kỳ (3 chu kỳ trước mổ- 3 chu kỳ sau mổ), khoảng cách thời gian giữa 2 chu kỳ là 3 tuần, liều sử dụng như sau:

  • Ngày 1: Cisplatin 100 mg/ m2, Farmorubicin(epirubicin) 90mg/ m2

  • Ngày 2,3,4: Ifosfamide 2.0 g/ m2/ ngày

- Sau khi hóa trị 3 đợt, bệnh nhân được đánh giá lại dựa vào lâm sàng và hình ảnh y học. Nếu bướu đáp ứng tốt với hóa trị biểu hiện lâm sàng bướu nhỏ lại và có giới hạn rõ trên phim X-quang, CT Scan và MRI thì sẽ tiến hành phẫu thuật bảo tồn chi, còn nếu bướu không đáp ứng với hóa trị thì sẽ tiến hành phẫu thuật đoạn chi hoặc tháo khớp nhằm loại bỏ khối bướu.

2.2.Phẫu thuật

Chuẩn bị bệnh nhân: Bệnh nhân được tư vấn và giải thích rõ ràng trước phẫu thuật, những nguy cơ, thuận lợi, khó khăn và các biến chứng có thể xảy ra trong cuộc phẫu thuật. Thăm khám lâm sàng, nghiên cứu và phân tích kỹ các hình ảnh trước mổ để chọn phương án tốt nhất cho cuộc phẫu thuật. Vệ sinh vùng mổ, dự trù máu, kháng sinh trước mổ.

Mô tả kỹ thuật mổ

Kích thước tổn thương được tính toán, đo đạc dựa theo hình ảnh MRI chụp trước khi phẫu thuật. Phẫu thuật chia làm 2 nhóm, tiến hành cùng lúc, nhóm phẫu thuật cắt rộng bướu và nhóm lấy xương mác ghép có cuống mạch. Cuộc phẫu thuật gồm 3 giai đoạn chính :

(1) Phẫu thuật cắt rộng bướu: Tiến hành  phẫu thuật cắt rộng nguyên khối gồm bướu cùng phần mềm quanh bướu và sẹo mổ sinh thiết. Bờ phẫu thuật cắt bướu dựa trên phương pháp của Kawaguchi đã đưa ra.

+ Đối với bướu giáp biên ác bờ phẫu thuật cách xa 2 cm đối với trục dọc và 0,5-1cm đối với chiều ngang và trước sau so với kích thước tổn thương trên MRI chụp trước khi phẫu thuật và được đánh giá lại trong phẫu thuật.

+ Đối với bướu ác tính ác bờ phẫu thuật cách xa 3-5 cm đối với trục dọc và 2-3 cm đối với chiều ngang và trước sau so với kích thước tổn thương trên MRI chụp trước khi phẫu thuật và được đánh giá lại trong lúc phẫu thuật.

 (2) Phẫu thuật lấy xương mác ghép có cuống mạch nuôi: Rạch da mặt ngoài xương mác, dọc trục chi, tách khoảng giữa cơ mác dài và cơ dép. Sau đó bộc lộ xương mác nằm giữa các cơ mác và cơ gấp ngón cái dài. Bảo vệ và tránh làm tổn thương các mạch máu nuôi màng xương, xác định bó mạch mác nằm mặt sau xương mác. Đoạn xương mác được lấy ở 2 đầu xa và gần cùng bó mạch mác.

Trường hợp lấy ghép có chỏm xương mác thì sẽ lấy thêm 1 phần gân cơ nhị đầu đùi và tránh làm tổn thương thần kinh hông khoeo ngoài.  Xương mác được lấy cùng vạt da nhỏ để theo dõi sự thông nối của xương ghép sau mổ, vì mục đích lấy da của mãnh ghép chỉ để theo dõi sự sống của xương ghép nên không lấy vạt da quá nhiều có thể đóng vết mổ không kín dẫn đến có thể phải chờ may da thì hai hoặc ghép da ở chi lấy ghép.

Chiều dài xương mác ghép tùy thuộc vào khuyết hổng xương cần tái tạo. Đối với tái tạo ở xương cánh tay và xương quay vì đuờng kính xương mác và xương cánh tay tương đồng thì lấy xương mác ghép dài hơn khuyết hổng khoảng 2cm. Đối với các khuyết hổng cần tái tạo ở xương chày thì lấy xương mác ghép dài hơn 4-5cm, để ghép thân xương mác vào lòng tủy xương chày giúp xương ghép mau lành và vững chắc hơn.

Trường hợp lấy đầu trên xương mác (gồm chỏm và thân xương mác)  thì 1 phần gân cơ nhị đầu đùi và dây chằng bên ngoài được khâu cố định vào đầu xương chày qua đuờng hầm xương chày, để giữ vững khớp gối và phải để lại đầu xa xương mác khoảng 5-6cm để không làm mất vững khớp cổ chân. 
 

 (3) Phẫu thuật ghép xương mác để tái tạo khuyết hổng xương sau phẫu thuật cắt rộng bướu: xương mác ghép được cố định vào xương chủ bằng nẹp vít hoặc vít đơn thuần. Sau đó khâu nối vi phẫu bó mạch mác của xương mác ghép vào mạch máu của vùng khuyết hổng (thông thường nối 1 động mạch và 2 tĩnh mạch). 
Trường hợp tái tạo các khuyết hổng ở đầu xương, trong nghiên cứu này chúng tôi tái tạo cho bướu đầu trên xương cánh tay và đầu dưới xương quay, mảnh ghép được chọn có chỏm xương mác với hy vọng chỏm xương mác thay thế đầu dưới xương quay và chỏm xương cánh tay, giúp vận động của  khớp tốt hơn, mặc dù hình dạng và cấu trúc giải phẫu không giống nhau.
Tái tạo đầu dưới xương quay: Phần gân cơ nhị đầu đùi được khâu  vào phần mềm khớp cổ tay, bao khớp của chỏm xương mác đựơc khâu vào bao khớp và phần mềm của cổ tay để tăng cường sự vững chắc của cổ tay, xuyên kim kirschner từ chỏm xương mác sang xương trụ và xuống hàng xương cổ tay, giúp giữ vững tạm thời khớp cổ tay, chờ phần mềm và dây chằng vùng cổ tay được tái tạo lành và vững chắc sẽ rút kim kirschner. 
Phần đầu xa xương mác được kết hợp xương với phần xa xương quay bằng nẹp vít. Khâu nối động mạch mác vào động mạch quay theo kiểu tận – bên, tĩnh mạch mác khâu vào tĩnh mạch vùng tùy hành cẳng tay.   

 

Tái tạo thân xương chày: Thân xương mác ghép vào khuyết hổng xuơng chày bằng cách dùng thân xương mác đưa vào ống tủy xương chày 1 đoạn 2-3cm, tạo sự vững chắc cho mảnh ghép. Sau đó cố định xương mác ghép bằng nẹp vít khóa bắc cầu qua 2 đầu xương chày tạo sự vững chắc cho tái tạo và giúp lành xương nhanh hơn. Tiến thành khâu nối động mạch mác vào động mạch chày trước theo kiểu tận – bên, tĩnh mạch mác khâu nối vào các tĩnh mạch tùy hành vùng cẳng chân và kiểm tra sự thông nối tốt.

 3. Theo dõi diễn tiến của quá trình điều trị
- Theo dõi và chăm sóc hậu phẫu
- Lịch theo dõi tái khám định kỳ.
- Đánh giá kết quả về chấn thương chỉnh hình và ung bướu học:

  • Đánh giá kết quả về chấn thương chỉnh hình như lành xương ghép, phì đại xương ghép, chức năng chi, các biến chứng.

  • Đánh giá kết quả về ung thư học như hóa ác, tái phát, di căn và tử vong
     

Kết quả nghiên cứu

Qua nghiên cứu 45 trường hợp ung thư xương và bướu xương giáp biên ác ở xương cánh tay, xương quay và xương chày được thực hiện điều trị bảo tồn chi bằng phẫu thuật cắt rộng bướu xương và ghép xương mác có cuống mạch tại khoa Bệnh học Cơ- Xương- Khớp, Bệnh viện Chấn Thương Chỉnh Hình TP. Hồ Chí Minh từ tháng 10/2005 đến tháng 1/2020 với thời gian theo dõi trung bình của nghiên cứu là 79,2 ± 54,2 tháng (17- 187 tháng) chúng tôi đưa ra các kết luận sau:

1.Phẫu thuật bảo tồn chi các bướu xương ác tính và giáp biên ác bằng phương pháp cắt rộng bướu xương và ghép xương mác có cuống mạch cho kết quả tốt về mặt chỉnh hình. 

- Lành xương ghép ban đầu đạt được là 97,5% và lành xương sau cùng là 100% trường hợp. Thời gian lành xương trung bình là 5,20 ± 0,68 tháng.

-  Phì đại xương ghép có 18/41 trường hợp chiếm tỷ lệ 43,9%. Chỉ số trung bình phì đại xương ghép In = 30,8% ± 16,3 %. Nhóm ghép thân xương mác có tỷ lệ phì đại cao hơn nhóm ghép đầu xương mác.

-  Chức năng chi trung bình sau phẫu thuật theo thang điểm MSTS là 24,24 ± 1,24 điểm. Tỷ lệ phần trăm tương ứng là 81% ± 8,65%. Nhóm ghép thân xương mác có kết quả chức năng tốt hơn nhóm ghép đầu xương mác.

-  Tuổi, giới, chiều dài xương ghép, hóa trị không ảnh hưởng đáng kể đến kết quả lành xương, phì đại xương ghép và kết quả chức năng chi trong nghiên cứu.

- Các biến chứng của phẫu thuật: Có 14 trường hợp bệnh nhân có biến chứng sau mổ, chiếm tỷ lệ 34,1%. Biến chứng nhiều nhất là gãy, trật đầu trên xương mác ghép chiếm 12,2%, tổn thương thần kinh mác chung 7,3%, xẹp chỏm xương mác 4,8%, chậm liền xương, khớp giả và nhiễm trùng xảy ra ở 1 trường hợp chiếm 2,4%.

2. Kết quả về ung thư học của phương pháp điều trị bảo tồn chi các bướu xương ác tính và giáp biên ác bằng cắt rộng bướu xương và ghép xương mác có cuống mạch là chấp nhận được với các kết quả sau:

- Kết quả hóa ác, tái phát, di căn xa và tử vong

+ Không ghi nhận hóa ác trong 14 trường hợp bướu đại bào xương điều trị trong nghiên cứu. 

+ Tái phát tại chỗ 2 trường hợp (4,4%) ở bướu có độ ác cao, sau đó di căn xa. Di căn xa mà không tái phát tại chỗ 6 trường hợp. Thời gian di căn tính đến thời điểm hiện tại trung bình là 25,9 ± 12,8 (tháng). Tỷ lệ di căn và tử vong trong nghiên cứu là 8/45 trường hợp, chiếm 17,8% xảy ra ở bướu có độ ác cao. Thời gian sống thêm toàn bộ trung bình là 155,3 ± 10,1 tháng.

- Kết quả sống thêm theo phương pháp Kaplan – Meier 

+ Tỷ lệ sống thêm toàn bộ sau 1 năm là 100%, 2 năm là 95,6%, 3 năm là 90,7%, 4 năm là 82,3% và 5 năm là 79,1%.

+ Tỷ lệ sống thêm không bệnh sau 1 năm là 95,6%, 2 năm là 93,1%, 3 năm là 85,3%, 4 năm là 79,1% và 5 năm là 79,1%.

Sau khi nghiên cứu và điều trị thành công bảo tồn chi cho 45 trường hợp ung thư xương và bướu xương giáp biên ác ở xương cánh tay, xương quay và xương chày bằng phẫu thuật cắt rộng bướu xương và ghép xương mác có cuống mạch tại khoa Bệnh học Cơ- Xương- Khớp, Bệnh viện Chấn Thương Chỉnh Hình TP. Hồ Chí Minh. Hiện tại phương pháp được sử dụng thường xuyên, hiệu quả và được xây dựng thành phác đồ điều trị của Khoa Bệnh học Cơ- Xương- Khớp, Bệnh viện Chấn Thương Chỉnh Hình TP. Hồ Chí Minh.

Đây là nghiên cứu khoa học có giá trị hiệu quả cao, ứng dụng của nghiên cứu khoa học này có thể giúp điều trị bảo tồn chi cho các bệnh nhân ung thư xương và bướu giáp biên ác của xương. Giúp xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả cho bệnh nhân ung thư xương. Phương pháp phẫu thuật này có thể triển khai rộng rãi tại Bệnh viện Chấn thương Chỉnh hình Tp. Hồ Chí Minh và có thể đào tạo, huấn luyện và chuyển giao phương pháp phẫu thuật bảo tồn chi cho các bệnh viện tuyến dưới. Chi phí của phương pháp điều trị không cao, dễ thực hiện nhưng hiệu quả thì rất tốt. Giúp tiết kiệm chi phí điều trị cho bệnh nhân nhưng vẫn giúp bảo tồn chi cho các bệnh nhân ung thư xương và các bướu xương giáp biên ác thay vì phải đoạn chi hay tháo khớp.

Bùi Hoàng Lạc (Bệnh viện Chấn Thương Chỉnh Hình TP. Hồ Chí Minh)