Mã số N2118: Xe lăn thông minh điều khiển bằng đa phương thức

  - Chia sẻ:    

Khả năng chủ động di chuyển, bày tỏ nhu cầu và tham gia đời sống cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt đối với người bệnh sau đột quỵ, người bị di chứng do tai nạn giao thông và những người hạn chế vận động nặng. Khi những hoạt động thường ngày trở nên phụ thuộc vào người khác, người bệnh phải đối diện với nhiều trở ngại về thể chất, tâm lý và cơ hội hòa nhập; gia đình đồng thời chịu áp lực chăm sóc kéo dài, chi phí điều trị và nguy cơ suy giảm thu nhập. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phát triển những phương tiện hỗ trợ có khả năng thích ứng với từng người, giúp họ tận dụng năng lực còn được bảo tồn để từng bước lấy lại sự tự chủ.

Xuất phát từ quá trình tiếp xúc, hỗ trợ và chăm sóc người bệnh tại Bệnh viện Nhân dân 115, nhóm phát triển đã xây dựng dự án “Xe lăn thông minh điều khiển bằng đa phương thức”, kết nối chuyên môn y tế với công nghệ và cơ khí để giải quyết nhu cầu thực tế. Dự án hướng tới một phương tiện có thể điều khiển thông qua ánh mắt, chuyển động đầu, giọng nói và các hình thức tương tác phù hợp với tình trạng sức khỏe của người sử dụng. Trọng tâm của sáng kiến là mở rộng khả năng tự chủ, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng và góp phần giảm gánh nặng chăm sóc cho gia đình, xã hội.

Vấn đề thực tiễn

Bệnh viện Nhân dân 115 là cơ sở y tế chuyên sâu có quy mô tiếp nhận và điều trị người bệnh đột quỵ hàng đầu Thành phố Hồ Chí Minh. Trong thực tiễn chăm sóc tại bệnh viện, những khó khăn của người bệnh sau đột quỵ, người bị chấn thương do tai nạn giao thông và người hạn chế vận động nặng đặt ra nhiều yêu cầu hỗ trợ vượt ra ngoài thời gian nằm viện.

Đối với những người còn di chứng vận động kéo dài, quá trình trở về gia đình thường đi kèm với sự thay đổi lớn trong sinh hoạt. Một số người không thể tự đứng, đi lại hoặc sử dụng hiệu quả bàn tay; có người đồng thời gặp khó khăn trong phát âm, giao tiếp. Dù vẫn còn khả năng nhận thức và mong muốn tham gia cuộc sống, họ có thể phải chờ người hỗ trợ để di chuyển, thay đổi vị trí hoặc thực hiện những nhu cầu cơ bản. Sự phụ thuộc này làm thu hẹp không gian sinh hoạt, cản trở cơ hội học tập, làm việc và ảnh hưởng đến sự tự tin của người bệnh.

Áp lực chăm sóc cũng tác động trực tiếp đến gia đình. Người thân có thể phải giảm thời gian làm việc hoặc nghỉ việc để đồng hành, trong khi chi phí phục hồi chức năng, phương tiện hỗ trợ và sinh hoạt vẫn tiếp tục phát sinh. Khi nhu cầu chăm sóc kéo dài, khó khăn của một người bệnh trở thành vấn đề liên quan đến thu nhập, sức khỏe tinh thần và sự ổn định của cả gia đình, đồng thời làm tăng nhu cầu hỗ trợ từ hệ thống y tế và an sinh xã hội.

Trong bối cảnh đó, các phương tiện hỗ trợ hiện có vẫn còn những giới hạn. Xe lăn thông thường chủ yếu cần người đẩy hoặc người sử dụng tự vận hành bằng tay. Xe lăn điện sử dụng cần điều khiển phù hợp với người còn khả năng thao tác bàn tay, nhưng có thể khó tiếp cận đối với người suy giảm vận động nặng. Các hướng nghiên cứu điều khiển bằng ánh mắt, chuyển động đầu hoặc giọng nói đã mở ra cơ hội hỗ trợ mới; tuy nhiên, việc lựa chọn phương thức phù hợp, cá nhân hóa tương tác và duy trì khả năng sử dụng khi sức khỏe thay đổi vẫn là bài toán cần giải quyết trong từng trường hợp cụ thể.
Từ những nhu cầu này, nhóm phát triển dự án hướng tới xây dựng một hệ thống xe lăn thông minh có thể điều chỉnh theo người sử dụng. Sự phối hợp giữa bác sĩ, kỹ sư công nghệ và kỹ sư cơ khí giúp kết nối yêu cầu chăm sóc với thiết kế sản phẩm, để phương tiện hỗ trợ phù hợp hơn với khả năng vận động, giao tiếp và điều kiện sinh hoạt thực tế của người bệnh.

Mục tiêu của giải pháp

Mục tiêu trọng tâm của giải pháp là nâng cao khả năng tự chủ và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng cho người hạn chế vận động, đặc biệt là người bệnh sau đột quỵ và người bị di chứng do tai nạn giao thông. Thông qua các phương thức điều khiển như ánh mắt, chuyển động đầu và giọng nói, giải pháp hướng tới khai thác khả năng còn được bảo tồn, lựa chọn cách tương tác phù hợp và điều chỉnh theo diễn biến sức khỏe của từng người.

Giải pháp hướng tới giúp người bệnh chủ động hơn trong di chuyển, thể hiện lựa chọn và tham gia sinh hoạt hằng ngày; từ đó tạo điều kiện duy trì các mối quan hệ, tiếp cận học tập, lao động và đời sống cộng đồng theo năng lực của bản thân. Khả năng tự thực hiện những hoạt động phù hợp cũng góp phần củng cố sự tự tin, động lực phục hồi và vai trò của người bệnh trong gia đình.

Đối với gia đình và xã hội, dự án đặt mục tiêu giảm sự phụ thuộc trong những hoạt động có thể được thiết bị hỗ trợ, giảm áp lực chăm sóc thường xuyên và chi phí liên quan. Khi người bệnh có thêm khả năng tự chủ, người thân cũng có thêm điều kiện duy trì việc làm, ổn định thu nhập và chăm sóc các thành viên khác. Đích đến của dự án là đưa công nghệ trở thành phương tiện hỗ trợ thiết thực trong đời sống, mở rộng cơ hội hòa nhập bình đẳng và góp phần giảm gánh nặng chăm sóc dài hạn cho gia đình, cộng đồng và hệ thống an sinh xã hội.

Tính mới của giải pháp

Thứ nhất, tính mới trong cách tiếp cận lấy nhu cầu thực tế của người bệnh làm điểm xuất phát:

Giải pháp “Xe lăn thông minh điều khiển bằng đa phương thức” được hình thành từ những khó khăn trực tiếp trong chăm sóc người bệnh sau đột quỵ, người bị di chứng do tai nạn giao thông và người hạn chế vận động nặng. Nhóm phát triển tiếp cận bài toán từ khả năng còn được bảo tồn của từng người bệnh, như ánh mắt, chuyển động đầu và những hình thức tương tác phù hợp, để xây dựng phương thức điều khiển tương ứng. Cách tiếp cận này hướng tới cá nhân hóa thiết bị, mở rộng cơ hội sử dụng cho những người gặp khó khăn khi điều khiển xe lăn bằng tay và hỗ trợ họ chủ động hơn trong sinh hoạt.

Điểm đáng chú ý là sáng kiến được phát triển từ thực tiễn tại Bệnh viện Nhân dân 115, nơi tiếp nhận và điều trị số lượng lớn người bệnh đột quỵ. Môi trường này tạo điều kiện để nhóm nghiên cứu nhận diện những nhu cầu cụ thể, từ khó khăn trong di chuyển, giao tiếp đến áp lực chăm sóc và những trở ngại khi người bệnh trở về gia đình.

Thứ hai, tính mới trong định hướng tích hợp đa phương thức gắn với chuyên môn đột quỵ:

Giải pháp hướng tới tích hợp nhiều phương thức điều khiển trên cùng một nền tảng, cho phép lựa chọn và điều chỉnh theo năng lực của từng người bệnh. Giá trị sáng tạo nằm ở khả năng kết nối công nghệ với yêu cầu chăm sóc, phục hồi chức năng và điều kiện sử dụng thực tế tại Việt Nam. Người bệnh có những hạn chế khác nhau cần được tiếp cận phương thức tương tác phù hợp, thay vì phải đáp ứng một cách điều khiển cố định.

Dự án nhận được sự cố vấn chuyên môn và góp ý của các chuyên gia đột quỵ trong nước và quốc tế. Sự tham gia này có ý nghĩa trong việc xác định nhóm người sử dụng phù hợp, lựa chọn tình huống ứng dụng và định hướng đánh giá tính hữu ích, an toàn của thiết bị. Nền tảng chuyên môn từ bệnh viện giúp nhóm kết nối yêu cầu kỹ thuật với nhu cầu của người bệnh trong quá trình điều trị và phục hồi.

Thứ ba, đưa công nghệ đến gần người dân và tăng cơ hội sống tự chủ:

Giá trị nhân văn là trọng tâm của sáng kiến. Đối với người hạn chế vận động nặng, khả năng tự lựa chọn hướng di chuyển hoặc chủ động thực hiện một hoạt động phù hợp có thể mang lại ý nghĩa lớn về tinh thần, giúp họ duy trì sự tự tin và vai trò trong gia đình. Sáng kiến hướng tới đưa công nghệ hỗ trợ đến gần hơn với người có nhu cầu, đặc biệt là những người gặp khó khăn trong tiếp cận các thiết bị chuyên biệt.
Tính nhân văn được thể hiện qua việc tôn trọng khả năng còn lại, quyền lựa chọn và mong muốn sống chủ động của người bệnh.

Thứ tư, tích hợp nhận diện và chuyển đổi tín hiệu thành lệnh điều khiển:

Tính mới của giải pháp nằm ở việc tích hợp công nghệ nhận diện, mã hóa và chuyển đổi tín hiệu từ nhiều phương thức tương tác thành lệnh điều khiển xe lăn, đặc biệt qua ánh mắt (eye tracking), chuyển động đầu và giọng nói. Do nhóm nghiên cứu Việt Nam phát triển từ nhu cầu thực tế của người bệnh, giải pháp hướng tới lựa chọn phương thức điều khiển phù hợp với khả năng còn được bảo tồn của từng người sử dụng. Khả năng tích hợp và chuyển đổi tín hiệu tạo nền tảng để điều chỉnh cấu hình theo nhu cầu sử dụng.

Tính sáng tạo trong thiết kế và tổ chức thực hiện

Thứ nhất, sáng tạo trong mô hình phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ eye tracking được triển khai đầu tiên tại Việt Nam. Dự án kết nối kỹ sư công nghệ, kỹ sư cơ khí và y bác sĩ để cùng phát triển một sản phẩm phục vụ người bệnh và cộng đồng. Bác sĩ xác định nhu cầu chăm sóc, khả năng vận động và yêu cầu an toàn; kỹ sư công nghệ xây dựng hệ thống nhận diện, xử lý tín hiệu và giao diện điều khiển; kỹ sư cơ khí thiết kế, điều chỉnh kết cấu phù hợp với người sử dụng.

Thứ hai, sáng tạo trong ứng dụng và tích hợp công nghệ điều khiển đa phương thức. Giải pháp hướng tới kết hợp ánh mắt, chuyển động đầu, giọng nói và các phương thức tương tác phù hợp để chuyển ý định của người sử dụng thành lệnh điều khiển xe lăn. Giá trị sáng tạo tập trung ở cách tích hợp các phương thức trên cùng một hệ thống, lựa chọn cấu hình theo khả năng của người bệnh và thích ứng với điều kiện chăm sóc tại Việt Nam. Việc làm chủ quá trình thiết kế, điều chỉnh và hoàn thiện sản phẩm tạo cơ sở để công nghệ đáp ứng sát hơn những nhu cầu cụ thể trong di chuyển, giao tiếp và sinh hoạt.

Thứ ba, sáng tạo trong thiết kế cá nhân hóa. Mỗi người bệnh có tình trạng sức khỏe, khả năng thị giác, vận động đầu, phát âm và mức độ phục hồi khác nhau. Dự án định hướng phát triển sản phẩm có thể điều chỉnh phương thức điều khiển, độ nhạy tương tác, giao diện và các bộ phận hỗ trợ theo từng người sử dụng. Khi sức khỏe thay đổi, cấu hình cần được đánh giá và điều chỉnh tương ứng.

Thứ tư, sáng tạo trong đưa công nghệ vào đời sống và phục vụ mục tiêu nhân văn. Dự án lấy khả năng tự chủ và sự tham gia của người bệnh làm trọng tâm: giúp họ chủ động hơn trong di chuyển, thể hiện nhu cầu và từng bước tái hòa nhập cộng đồng. Công nghệ được phát triển từ khó khăn thực tế, với mục tiêu giảm sự phụ thuộc, hỗ trợ người chăm sóc và góp phần giảm áp lực lên gia đình, xã hội.

Định hướng này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về lấy người dân làm trung tâm, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong chăm sóc sức khỏe. Việc kết nối chuyên môn y tế với kỹ thuật để phát triển thiết bị hỗ trợ trong nước là một hướng cụ thể góp phần đưa các định hướng đó vào thực tiễn.

Hiệu quả thực tế 

Theo kết quả do nhóm nghiên cứu báo cáo, giải pháp đã được ứng dụng để hỗ trợ người bệnh di chuyển và biểu đạt nhu cầu cá nhân bằng ánh mắt. Kết quả được ghi nhận ở khả năng sử dụng công nghệ theo dõi ánh mắt kết hợp xe lăn điện và giao diện hỗ trợ, tạo thêm một phương thức tương tác cho người hạn chế vận động và giao tiếp.

Đối với người bệnh phù hợp, giá trị thực tiễn nằm ở khả năng chủ động đưa ra lựa chọn. Việc lựa chọn hướng di chuyển hoặc gửi một thông điệp cơ bản có thể giúp người bệnh tham gia tích cực hơn vào hoạt động chăm sóc bản thân.

Đối với thân nhân và nhân viên y tế, hệ thống có tiềm năng hỗ trợ nhận biết nhu cầu của người bệnh rõ ràng hơn. Tuy nhiên, mức giảm thời gian chăm sóc, mức tăng khả năng tự chủ và thay đổi chất lượng sống cần được lượng hóa bằng theo dõi có hệ thống. Việc ứng dụng thiết bị không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể tự vận hành an toàn trong mọi hoàn cảnh hoặc không còn cần người giám sát.

Về ghi nhận chính thức, sáng kiến được công nhận phạm vi ảnh hưởng cấp cơ sở theo Quyết định số 479/QĐ-SYT ngày 10/02/2026 của Giám đốc Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh, trong đợt công nhận sáng kiến và các nhiệm vụ khoa học, công nghệ năm 2025 đợt 02.

Dự án “Xe lăn thông minh điều khiển bằng đa phương thức” là một trong năm công trình, sáng kiến tiêu biểu của tác giả, góp phần vào thành tích được vinh danh tại Giải thưởng Tôn Đức Thắng lần thứ 26 năm 2026 theo Quyết định khen thưởng số 5168/QĐ-UBND ngày 17/8/2026 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Sự ghi nhận này là động lực để tác giả cùng nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện sản phẩm, đưa công nghệ phục vụ người bệnh, hỗ trợ người hạn chế vận động sống tự chủ và tái hòa nhập cộng đồng.

Giá trị đối với xã hội cộng đồng và môi trường

Giá trị của dự án “Xe lăn thông minh điều khiển bằng đa phương thức” được hình thành từ nhu cầu của từng người bệnh, mở rộng đến gia đình, cơ sở y tế và cộng đồng.

Giá trị đối với người bệnh

Người bệnh là đối tượng thụ hưởng trực tiếp và là trung tâm của quá trình phát triển sản phẩm. Với các phương thức điều khiển bằng ánh mắt, chuyển động đầu, giọng nói và hình thức tương tác phù hợp, giải pháp hướng tới giúp người hạn chế vận động tận dụng khả năng còn được bảo tồn để chủ động hơn trong di chuyển và sinh hoạt.

Khả năng tự lựa chọn hướng đi, tiếp cận người thân hoặc tham gia một hoạt động thường ngày có ý nghĩa lớn đối với sự tự tin và tinh thần của người bệnh. Thiết bị được cá nhân hóa phù hợp có thể mở rộng không gian sinh hoạt, hỗ trợ quá trình phục hồi và tạo thêm cơ hội tham gia học tập, lao động, đời sống cộng đồng theo năng lực của mỗi người. Giá trị nhân văn cốt lõi là tôn trọng quyền lựa chọn và mong muốn sống tự chủ của người hạn chế vận động.

Giá trị đối với gia đình người bệnh

Khi người bệnh chủ động hơn trong những hoạt động phù hợp, gia đình có thể giảm nhu cầu hỗ trợ trực tiếp ở một số thời điểm, qua đó giảm áp lực thể chất, tâm lý và thời gian chăm sóc. Đây là mục tiêu đặc biệt có ý nghĩa với những gia đình phải chăm sóc người bệnh kéo dài, có người thân lớn tuổi hoặc gặp khó khăn về kinh tế.

Việc hỗ trợ người bệnh tự chủ còn hướng tới tạo điều kiện để thân nhân duy trì việc làm, ổn định thu nhập và cân bằng trách nhiệm trong gia đình. Đồng thời, người bệnh có thêm cơ hội thể hiện lựa chọn, tham gia sinh hoạt chung và duy trì vai trò của mình trong đời sống gia đình. Mức giảm thời gian và chi phí chăm sóc cần được đánh giá thực tế để xác định đầy đủ lợi ích của giải pháp.

Giá trị đối với cơ sở y tế

Dự án tạo thêm một hướng hỗ trợ người bệnh trong chăm sóc và phục hồi chức năng, đặc biệt với những trường hợp gặp khó khăn khi sử dụng phương tiện điều khiển thông thường. Khả năng lựa chọn phương thức tương tác theo tình trạng sức khỏe giúp cơ sở y tế có thêm phương án xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với từng người.

Quá trình phối hợp giữa bác sĩ, kỹ sư công nghệ và kỹ sư cơ khí cũng góp phần phát triển năng lực nghiên cứu liên ngành tại bệnh viện. Những khó khăn trong chăm sóc được chuyển thành yêu cầu thiết kế; phản hồi của người bệnh và nhân viên y tế trở thành cơ sở điều chỉnh sản phẩm. Khi được kiểm chứng và tổ chức sử dụng phù hợp, giải pháp có thể hỗ trợ nhân viên y tế trong một số hoạt động chăm sóc, đồng thời tạo cơ sở chuẩn hóa hướng dẫn sử dụng và chuyển giao cho các đơn vị khác.

Giá trị đối với xã hội và cộng đồng

Dự án hướng tới giải quyết một vấn đề xã hội kéo dài sau đột quỵ, tai nạn giao thông và các tình trạng hạn chế vận động: người bệnh còn khả năng nhận thức, tương tác nhưng thiếu phương tiện phù hợp để tham gia đời sống. Việc mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ hỗ trợ có thể giúp họ duy trì kết nối xã hội, phát huy năng lực và từng bước tái hòa nhập cộng đồng.

Ở cấp độ rộng hơn, khả năng tự chủ của người bệnh và việc duy trì lao động của thân nhân có thể góp phần giảm những tổn thất kinh tế liên quan đến chăm sóc dài hạn. Phát triển sản phẩm trong nước còn tạo cơ hội chủ động điều chỉnh, bảo trì và xây dựng mô hình hỗ trợ tiếp cận phù hợp với điều kiện địa phương.

Sự lan tỏa của dự án nằm ở cách kết nối nguồn lực y tế, kỹ thuật và cộng đồng để cùng giải quyết nhu cầu của người yếu thế. Người bệnh được nhìn nhận với những khả năng, mong muốn và cơ hội đóng góp còn có thể phát triển. Đây là nền tảng để thúc đẩy môi trường sống dễ tiếp cận và sự tham gia bình đẳng của người khuyết tật.

Giá trị đối với môi trường

Giá trị môi trường được đặt trong định hướng thiết kế, sử dụng và quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm. Việc ưu tiên kết cấu có thể bảo trì, sửa chữa và thay thế từng bộ phận giúp kéo dài thời gian sử dụng, hạn chế phải loại bỏ cả thiết bị khi một thành phần hỏng hoặc nhu cầu người bệnh thay đổi.

Dự án có thể tiếp tục phát triển theo hướng sử dụng năng lượng hiệu quả, lựa chọn linh kiện bền, tổ chức thu hồi pin và xử lý linh kiện điện tử đúng cách. Thiết bị đã qua sử dụng chỉ nên được điều chuyển cho người khác sau khi kiểm tra an toàn, vệ sinh và hiệu chỉnh phù hợp. Những định hướng này góp phần sử dụng tiết kiệm nguồn lực; mức giảm chất thải hoặc phát thải cần được đo lường trước khi khẳng định bằng 

Khả năng nhân rộng và chuyển giao công nghệ

Nhóm đã thực hiện ba phiên bản 1, 2, 3 và đang tiếp tục cải tiến để sản phẩm ngày càng hoàn thiện. Đây là nền tảng để phát triển giải pháp theo nhu cầu thực tế, từng bước nhân rộng tại các bệnh viện, cơ sở phục hồi chức năng, đơn vị chăm sóc dài hạn và gia đình có người bệnh phù hợp. Hướng phát triển xuyên suốt là phục vụ mục đích nhân đạo, ưu tiên nhu cầu của từng người bệnh sau đột quỵ và mở rộng theo nhu cầu xã hội.

Khả năng nhân rộng dựa trên sự kết hợp giữa nền tảng kỹ thuật có thể điều chỉnh và quy trình đánh giá riêng cho người sử dụng. Tùy khả năng thị giác, vận động đầu, phát âm và nhận thức, đơn vị tiếp nhận lựa chọn phương thức tương tác phù hợp. Với người tổn thương tủy sống, bệnh lý thần kinh hoặc trẻ em khuyết tật, việc ứng dụng cần có đánh giá chuyên môn và điều chỉnh giao diện tương ứng.

Nhóm định hướng tiếp tục phát triển và chuyển giao công nghệ cho các đơn vị có nhu cầu, để giải pháp có thể giúp ích cho nhiều người hơn. Nội dung chuyển giao cần bao gồm cấu hình kỹ thuật, hướng dẫn lựa chọn người sử dụng, hiệu chỉnh, vận hành, bảo dưỡng, xử trí sự cố và đào tạo người chăm sóc. Mỗi đơn vị tiếp nhận cần có nhân sự phụ trách và đầu mối hỗ trợ kỹ thuật để duy trì thiết bị sau bàn giao.

Lộ trình triển khai là hoàn thiện sản phẩm, đánh giá có giám sát, chuyển giao tại các đơn vị đủ điều kiện và mở rộng trên cơ sở kết quả sử dụng. Phản hồi từ người bệnh, gia đình và cơ sở tiếp nhận sẽ tiếp tục được đưa vào quá trình cải tiến. Cách làm này giúp nhân rộng cả thiết bị lẫn năng lực sử dụng, bảo trì và hỗ trợ tại chỗ.

Bùi Trọng Nguyễn (Bệnh viện Nhân dân 115)