Mã số N2121: Đề án khoa học “Cơ sở lý luận, pháp lý, thực tiễn trong việc xác định nhiệm vụ, quyền hạn của tập thể Ủy ban nhân dân và của Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh”

  - Chia sẻ:    

1. Vấn đề của cộng đồng cần giải quyết

Đề án khoa học “Cơ sở lý luận, pháp lý, thực tiễn trong việc xác định nhiệm vụ, quyền hạn của tập thể Ủy ban nhân dân và của Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh” thuộc Chương trình khoa học và công nghệ cấp Thành phố (lĩnh vực nghiên cứu ứng dụng phục vụ quản lý và phát triển đô thị), do Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh chủ trì, TS. Bùi Ngọc Hiền làm Chủ nhiệm; đơn vị đặt hàng là Sở Tư pháp Thành phố; phối hợp chính là Sở Tư pháp, Sở Nội vụ và Văn phòng UBND Thành phố. 

Image removed.

Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị đặc biệt, đầu tàu kinh tế của cả nước, đồng thời là nơi thực hiện trước nhiều cơ chế mới: chính quyền đô thị từ năm 2021, cơ chế đặc thù theo Nghị quyết số 54/2017/QH14 và 98/2023/QH15, phân cấp từ Chính phủ theo Nghị định số 84/2024/NĐ-CP. Khối lượng, tần suất và độ phức tạp của công việc đặt lên tập thể UBND Thành phố và Chủ tịch UBND Thành phố vì thế lớn hơn nhiều so với các địa phương khác, trong khi pháp luật vẫn quy định thẩm quyền theo kiểu “cơ chế đồng phục” cho các tỉnh, thành phố. Nếu không phân định rõ việc nào tập thể quyết, việc nào cá nhân Chủ tịch quyết, bộ máy sẽ ngày càng quá tải, chậm trễ và khó quy trách nhiệm.

Đề án đặt mục tiêu làm rõ cơ sở lý luận, chính trị, pháp lý và thực tiễn; chỉ ra các xung đột pháp lý; xây dựng các danh mục công việc cụ thể; và đề xuất giải pháp, cơ chế phối hợp để xác định và thực hiện hiệu quả nhiệm vụ, quyền hạn của UBND và Chủ tịch UBND Thành phố.

2. Tính mới, tính sáng tạo

Thứ nhất, lấp khoảng trống nghiên cứu. Các công trình trước chủ yếu bàn về phân quyền giữa Trung ương và địa phương; số nghiên cứu về phân định thẩm quyền trong nội bộ một cấp chính quyền còn ít, và chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp việc phân định giữa tập thể UBND và Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh. Đề án vận dụng đồng thời lý thuyết phân quyền theo chiều dọc và theo chiều ngang để xử lý đúng vấn đề này.

Thứ hai, chuyển từ nguyên tắc sang công cụ tác nghiệp. Điểm sáng tạo cốt lõi là bộ 03 danh mục với 841 công việc, nhiệm vụ có căn cứ pháp lý, được lập cùng chính công chức đang tham mưu tại các sở, ban, ngành. Đây là “bản đồ thẩm quyền” đầu tiên của UBND Thành phố, giúp cán nhân, đơn vị tham mưu xác định ngay ai là chủ thể quyết định, thay vì phải tranh luận hoặc xin ý kiến nhiều tầng.

Thứ ba, phát hiện và lượng hóa “điểm nghẽn” pháp lý. Đề án hệ thống hóa các mâu thuẫn giữa Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, luật chuyên ngành và văn bản hướng dẫn; chỉ ra 18 việc cụ thể còn vướng mắc (ví dụ thẩm quyền cho phép chuyển nhượng dự án bất động sản được luật giao UBND cấp tỉnh nhưng mẫu văn bản của Nghị định số 02/2022/NĐ-CP ghi thẩm quyền Chủ tịch) kèm đề xuất xử lý cho từng việc.

Thứ tư, bộ nguyên tắc phân định có thể cụ thể hóa thành các cơ chế. Đề án đề xuất nguyên tắc rõ ràng cho từng chủ thể (tập thể UBND, Chủ tịch, Phó Chủ tịch, thành viên UBND) về quyền, nhiệm vụ và trách nhiệm, theo hướng tăng thẩm quyền, trách nhiệm cá nhân người đứng đầu; đồng thời phân biệt thẩm quyền hành chính (Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND Thành phố) với thẩm quyền chuyên môn (giám đốc sở, trưởng ngành).

Thứ năm, quản trị thẩm quyền bằng công nghệ số. Đề án đề xuất xây dựng phần mềm dùng chung quản lý các danh mục công việc của tập thể UBND, Chủ tịch UBND, từng Phó Chủ tịch UBND và từng thành viên UBND, mỗi việc có lưu đồ quy trình; đồng thời đổi mới cách lấy ý kiến thành viên UBND theo khối ngành, lĩnh vực và họp, tham vấn trên nền tảng số.

Thứ sáu, tầm nhìn thể chế cho siêu đô thị. Đề án nghiên cứu mô hình thị trưởng ở các quốc gia (Chuyên đề 10), kiến nghị thí điểm vận dụng tại Thành phố Hồ Chí Minh với 02 phương án tổ chức UBND Thành phố và đề xuất khung thể chế, chính sách riêng cho Thành phố, phân biệt chính quyền đô thị đặc biệt với chính quyền các địa phương khác.

3. Hiệu quả thực tế được chứng minh bằng kết quả định lượng

Giá trị thực chứng của Đề án dựa trên hệ thống dữ liệu được thu thập công phu và kiểm định chặt chẽ:

Kết quả khảo sát 366 công chức (03 giám đốc sở và tương đương, 17 phó giám đốc, 25 trưởng phòng, 41 phó trưởng phòng, 280 chuyên viên) lượng hóa rõ “điểm nghẽn” cần giải quyết:

Những số liệu này cho thấy vấn đề không nằm ở việc UBND Thành phố thực hiện sai thẩm quyền, mà ở sự thiếu nhất quán của hệ thống pháp luật và thiếu công cụ tra cứu, phân định cụ thể. Bộ danh mục và bộ nguyên tắc của Đề án tác động trúng vào hai hệ quả được đánh giá nặng nhất là chậm trễ ra quyết định và không rõ trách nhiệm.

Kết quả áp dụng từ năm 2025. Các kiến nghị trọng tâm của Đề án (UBND hoạt động theo chế độ tập thể kết hợp đề cao trách nhiệm Chủ tịch; tăng thẩm quyền, trách nhiệm cá nhân người đứng đầu; phân quyền phải bằng luật; mở rộng phân cấp, ủy quyền) trùng hướng với Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 65/2025/QH15 và số 72/2025/QH15. Các sản phẩm đã được chuyển giao cho Sở Tư pháp Thành phố [Tờ trình số 1890/TTr-STP ngày 18/3/2025 của Sở Tư pháp về việc ban hành Đề án].

4. Mức độ nhân rộng, lan tỏa và khả năng áp dụng

4.1. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh sau sáp nhập

Từ ngày 01/7/2025, Thành phố mở rộng địa giới, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và sắp xếp lại các sở, ngành. Nhu cầu phân định rõ thẩm quyền của UBND và Chủ tịch UBND Thành phố vì thế càng cấp thiết. Phương pháp lập danh mục của Đề án có thể dùng ngay để rà soát, cập nhật danh mục theo bộ máy mới.

4.2. Đối với các địa phương khác

Các xung đột pháp lý mà Đề án chỉ ra là chung cho mọi UBND cấp tỉnh, nên bộ nguyên tắc phân định, quy trình lập 03 danh mục và mô hình số hóa danh mục có thể chuyển giao cho các thành phố trực thuộc Trung ương khác và các tỉnh.

4.3. Đối với cấp xã

Trong mô hình hai cấp, UBND và Chủ tịch UBND xã, phường được giao nhiều nhiệm vụ, quyền hạn mới; cách tiếp cận “bản đồ thẩm quyền” giúp các xã, phường phân định rõ việc tập thể và việc cá nhân ngay từ đầu.

4.4. Đối với chính sách quốc gia

Hệ thống kiến nghị gửi các cơ quan tham mưu hoạch định và ban hành cơ chế, chính sách (sửa đổi pháp luật về chính quyền địa phương, phân định chính quyền đô thị với nông thôn, thí điểm mô hình thị trưởng, bảo đảm thống nhất giữa luật chung và luật chuyên ngành) là luận cứ cho tiến trình hoàn thiện thể chế, chính sách đang diễn ra.

4.5. Đối với đào tạo, bồi dưỡng

10 chuyên đề và bộ số liệu có thể dùng làm tài liệu bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý và công chức tham mưu về phân cấp, phân quyền, ủy quyền.

Bùi Ngọc Hiền (Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh)