Mã số N3004: Tầm nhìn cải cách cho quy hoạch phát triển đô thị tại Việt Nam
1. Một cách tiếp cận mới: đổi mới sáng tạo bắt đầu từ đổi mới tư duy
“Tầm nhìn cải cách cho Quy hoạch phát triển đô thị tại Việt Nam – Nuôi dưỡng tương lai, tái lập trật tự nhân văn trong quy hoạch” là công trình của các tác giả David Ching Heng Hoe, Trương Nam Thuận, Nguyễn Văn Vương và Lê Anh Dũng, do Nhà xuất bản Xây dựng xuất bản.
Điểm xuất phát của tác phẩm không phải là một mô hình kiến trúc, một đồ án quy hoạch hay một giải pháp công nghệ cụ thể, mà là một câu hỏi căn bản hơn: chúng ta đang tư duy về đô thị và phát triển đô thị như thế nào?
Đây cũng là điểm làm nên giá trị đổi mới sáng tạo của cuốn sách. Bởi trong một xã hội đang chuyển nhanh sang nền kinh tế tri thức, kinh tế số và kinh tế dựa trên sáng tạo, đổi mới không nhất thiết phải bắt đầu bằng một thiết bị mới hay một công nghệ mới. Đổi mới có thể bắt đầu từ việc nhìn lại một vấn đề quen thuộc bằng một hệ quy chiếu mới; từ việc thay đổi cách đặt câu hỏi; từ việc tổ chức lại nguồn lực và tạo ra một phương thức mới để giải quyết những vấn đề cũ.
Với quy hoạch đô thị, sự thay đổi ấy càng có ý nghĩa. Quy hoạch không chỉ quyết định vị trí của một con đường, một khu nhà ở hay một công viên. Quy hoạch quyết định cách con người di chuyển, học tập, làm việc, kinh doanh, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận thiên nhiên, giao tiếp với cộng đồng và hình thành các mối quan hệ xã hội. Vì vậy, đổi mới trong quy hoạch thực chất cũng là đổi mới cách tổ chức đời sống.
Cuốn sách đã tiếp cận vấn đề từ chính điểm đó: thay đổi tư duy phát triển để thay đổi cách tạo lập đô thị. Bộ Khoa học và Công nghệ khi giới thiệu tác phẩm trong nhóm sách tiêu biểu của Giải thưởng Sách Khoa học, Công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số năm 2026 cũng ghi nhận tác phẩm đã đặt vấn đề từ cách con người tư duy, chỉ ra những điểm nghẽn trong tư duy phát triển và những hệ quả đối với bất bình đẳng, giáo dục, phát triển con người, niềm tin xã hội và tầm nhìn dài hạn.
Đó là một cách nhìn quan trọng đối với đổi mới sáng tạo: muốn tạo ra sản phẩm mới, trước hết phải tạo ra khả năng nhìn thấy vấn đề mới; muốn tạo ra mô hình phát triển mới, trước hết phải thay đổi tư duy về giá trị.
2. Từ quy hoạch như một công cụ quản lý sang quy hoạch như một hệ sinh thái tạo giá trị
Một phát hiện quan trọng của tác phẩm là đặt lại vị trí của quy hoạch trong quá trình phát triển.Trong cách tiếp cận truyền thống, quy hoạch thường được nhìn như một công cụ quản lý không gian: xác định đất ở đâu, đường ở đâu, công trình ở đâu, mật độ bao nhiêu và chức năng nào được phép phát triển. Cách tiếp cận này cần thiết nhưng chưa đủ.
Một thành phố không chỉ được tạo ra bởi các bản đồ sử dụng đất. Thành phố được tạo ra bởi con người, doanh nghiệp, cộng đồng, tri thức, văn hóa, công nghệ, tài nguyên tự nhiên, lịch sử và những sáng kiến nảy sinh mỗi ngày trong đời sống.
Do đó, quy hoạch cần chuyển từ tư duy “phân bổ không gian” sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái phát triển.
Trong hệ sinh thái đó, một khu đất không chỉ có giá trị bởi khả năng xây dựng bao nhiêu mét vuông. Một dòng sông không chỉ là một yếu tố thủy văn; nó có thể trở thành không gian công cộng, cảnh quan, du lịch, văn hóa và sinh thái. Một làng nghề không chỉ là nơi sản xuất; đó có thể là nền tảng của kinh tế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và thương hiệu địa phương. Một vùng nông nghiệp không chỉ cung cấp đất sản xuất; nó có thể trở thành nơi hình thành các sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao, giáo dục trải nghiệm, nghiên cứu, du lịch sinh thái và các mô hình kinh doanh mới.
Như vậy, tài nguyên bản địa không chỉ là thứ để khai thác mà là nền tảng để sáng tạo giá trị.
Đây là điểm kết nối trực tiếp giữa tư duy quy hoạch trong cuốn sách với tinh thần khởi nghiệp sáng tạo.Một hệ sinh thái khởi nghiệp không thể chỉ được tạo ra bằng các trung tâm ươm tạo, quỹ đầu tư hay những khẩu hiệu về đổi mới sáng tạo. Nó cần một môi trường sống và một không gian kinh tế cho phép ý tưởng mới xuất hiện, được thử nghiệm, được kết nối với nhu cầu thật và được phát triển thành sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh.
Một đô thị được quy hoạch tốt vì thế không chỉ tạo ra nơi ở. Nó phải tạo ra không gian cho sáng tạo.
3. Con người là chủ thể của đổi mới, không phải đối tượng của quy hoạch
Một trong những giá trị xuyên suốt của tác phẩm là cách nhìn con người như trung tâm của phát triển đô thị.Cuốn sách đặt lại câu hỏi: người dân có thực sự là chủ thể của quá trình phát triển hay chỉ là đối tượng được “quy hoạch” từ bên ngoài?
Từ câu hỏi đó, tác phẩm hướng đến một nền quy hoạch mở hơn, trong đó người dân, doanh nghiệp, chuyên gia, nhà quản lý và các tổ chức xã hội cùng tham gia vào quá trình tạo lập tương lai đô thị. Tạp chí Kiến trúc Việt Nam khi giới thiệu cuốn sách cũng nhấn mạnh tinh thần quy hoạch mở, lấy đối thoại, lắng nghe, tương tác và đồng kiến tạo làm những giá trị quan trọng.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với đổi mới sáng tạo.Một ý tưởng sáng tạo thường xuất hiện từ chính những vấn đề của đời sống. Người nông dân nhìn thấy một cách làm mới trong sản xuất. Người thợ nhìn thấy một cách cải tiến quy trình. Người trẻ nhìn thấy một nhu cầu dịch vụ chưa được đáp ứng. Một doanh nghiệp nhỏ nhận ra một thị trường mà doanh nghiệp lớn chưa nhìn thấy. Một cộng đồng địa phương nhận ra giá trị đặc biệt trong cảnh quan, văn hóa, nghề truyền thống hoặc tri thức bản địa của mình.Nếu quy hoạch chỉ nhìn người dân như đối tượng phải tuân thủ, rất nhiều sáng kiến như vậy sẽ không có không gian để phát triển.
Ngược lại, nếu đô thị được tổ chức như một hệ sinh thái mở, những sáng kiến từ dưới lên có thể trở thành một phần của quá trình phát triển chính thức.Từ góc nhìn đó, đổi mới sáng tạo không còn là hoạt động của một nhóm nhỏ các doanh nghiệp công nghệ. Nó trở thành năng lực sáng tạo của toàn xã hội.
4. Từ lợi thế địa phương đến kinh tế sáng tạo
Một đóng góp quan trọng khác của tác phẩm là gợi mở cách nhìn mới về nguồn lực phát triển.Trong quá trình đô thị hóa, nhiều địa phương thường tìm cách sao chép những mô hình đã thành công ở nơi khác. Thành phố này muốn có khu đô thị giống thành phố kia; địa phương này muốn có trung tâm thương mại giống địa phương khác; nơi này muốn xây dựng một khu công nghệ theo một mô hình có sẵn.Cách làm đó có thể tạo ra những sản phẩm vật chất tương tự nhau nhưng khó tạo ra bản sắc và lợi thế cạnh tranh dài hạn.
“Tầm nhìn cải cách” gợi mở một hướng khác: phát triển phải bắt đầu từ những gì địa phương thực sự có và biến những giá trị riêng đó thành năng lực cạnh tranh mới.
Một địa phương có biển cần tìm cách biến biển thành giá trị kinh tế, sinh thái, văn hóa và chất lượng sống. Một địa phương có sông cần nhìn dòng sông như một hệ sinh thái phát triển chứ không chỉ là khoảng đất cần vượt qua bằng cầu. Một vùng có nông nghiệp đặc thù có thể phát triển chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến, công nghệ, thương hiệu đến du lịch. Một nơi có di sản văn hóa có thể phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Một đô thị có hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu và cộng đồng chuyên gia có thể biến tri thức thành doanh nghiệp, dịch vụ và sản phẩm mới.
Theo cách đó, khởi nghiệp sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc đi tìm một ngành nghề hoàn toàn mới. Nó có thể bắt đầu bằng việc nhìn thấy một giá trị chưa được nhận diện đầy đủ trong chính nơi mình đang sống.
Đây là thông điệp có khả năng mở rộng đối tượng của đổi mới sáng tạo từ các trung tâm công nghệ đến từng địa phương, từng cộng đồng và từng doanh nghiệp.
5. Quy hoạch như một nền tảng cho doanh nghiệp và khởi nghiệp sáng tạo
Một nền kinh tế đổi mới sáng tạo cần không gian để thử nghiệm.Doanh nghiệp cần mặt bằng. Startup cần không gian làm việc. Phòng thí nghiệm cần hạ tầng. Các trường đại học cần liên kết với doanh nghiệp. Các nhà nghiên cứu cần môi trường thử nghiệm. Những mô hình kinh doanh mới cần được kiểm chứng trong đời sống thực.
Vì vậy, quy hoạch đô thị có vai trò quan trọng hơn nhiều so với việc “sắp xếp đất đai”.Quy hoạch có thể tạo ra các khu vực dành cho nghiên cứu và phát triển, không gian làm việc chung, trung tâm đổi mới sáng tạo, khu sản xuất thử nghiệm, không gian văn hóa sáng tạo, các tuyến phố kinh doanh đặc thù, khu vực dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, các mô hình đô thị thử nghiệm và những không gian công cộng có khả năng kết nối cộng đồng.
Nói cách khác, quy hoạch có thể trở thành hạ tầng mềm của nền kinh tế sáng tạo.
Nếu một địa phương muốn khuyến khích khởi nghiệp nhưng lại thiếu không gian thử nghiệm, thủ tục quá phức tạp, quy hoạch không linh hoạt và không có cơ chế kết nối giữa doanh nghiệp – viện trường – cộng đồng, thì hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khó phát triển bền vững.
Ngược lại, khi quy hoạch được thiết kế như một nền tảng mở, nó có thể giúp giảm chi phí thử nghiệm, tạo điều kiện kết nối và làm xuất hiện những mô hình phát triển mới.
6. Giá trị sáng tạo của tác phẩm nằm cả ở cách truyền tải
Cuốn sách không lựa chọn cách trình bày thuần túy kỹ thuật. Thay vì chỉ tập trung vào thuật ngữ chuyên ngành, tác phẩm cố gắng đưa quy hoạch trở lại với những câu hỏi mà một công dân bình thường có thể quan tâm: con người sống như thế nào, thành phố phục vụ ai, vì sao có những không gian tạo ra chất lượng sống tốt hơn, vì sao có những cách phát triển làm gia tăng khoảng cách xã hội và vì sao một thành phố cần một tầm nhìn dài hạn.
Cách tiếp cận này giúp mở rộng đối tượng tiếp nhận của một công trình vốn thuộc lĩnh vực chuyên môn sâu.Quy hoạch từ đó không còn chỉ là câu chuyện của kiến trúc sư, kỹ sư hay cán bộ quản lý. Nó trở thành câu chuyện của người dân, doanh nghiệp, nhà giáo dục, nhà đầu tư, người trẻ và tất cả những người đang sống trong thành phố.
Đặc biệt, các tư tưởng trong sách còn được tiếp tục chuyển hóa thành những tác phẩm báo chí tiếp cận công chúng rộng hơn. Loạt bài chính luận “Đòn bẩy cho Thành phố vươn cao, vươn xa” của Nguyễn Duy Trung – Nam Thuận trên Công an TP.HCM đã phát triển nhiều vấn đề về tư duy phát triển, quản trị, quy hoạch và động lực phát triển trong bối cảnh mới của TP.HCM. Loạt bài 4 kỳ này đã được trao Giải A Giải Búa liềm vàng lần thứ X năm 2025 trong Công an nhân dân; Báo Công an nhân dân và Công an TP.HCM đều ghi nhận tác phẩm về tầm nhìn chiến lược, lập luận và những gợi mở giải pháp cho Thành phố.
Sự chuyển hóa từ một công trình nghiên cứu sang báo chí chính luận cho thấy tri thức quy hoạch có thể đi ra khỏi phạm vi chuyên môn để tham gia vào cuộc đối thoại xã hội về tương lai của thành phố.Đó cũng là một hình thức đổi mới trong truyền thông tri thức: không chỉ tạo ra tri thức mà còn tìm cách đưa tri thức đến đúng nơi nó có thể tạo ra thay đổi.
7. Từ một cuốn sách về quy hoạch đến một cách hiểu rộng hơn về đổi mới sáng tạo
Trong bối cảnh Việt Nam đang đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí động lực quan trọng của mô hình phát triển mới, cần nhìn đổi mới sáng tạo theo một nghĩa rộng hơn.
Đổi mới sáng tạo không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm.
Nó nằm trong một mô hình quản trị mới.Nó nằm trong một cách tổ chức đô thị mới.
Nó nằm trong một mô hình kinh doanh mới.Nó nằm trong một phương thức sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.Nó nằm trong cách một cộng đồng biến bản sắc văn hóa thành sản phẩm.Nó nằm trong cách một vùng nông nghiệp tạo ra chuỗi giá trị mới.
Nó nằm trong cách một doanh nghiệp nhỏ sử dụng công nghệ để giải quyết một vấn đề địa phương.Và nó cũng nằm trong cách một thành phố tạo ra môi trường để những sáng kiến đó có thể xuất hiện, thử nghiệm và phát triển.Ở điểm này, “Tầm nhìn cải cách cho Quy hoạch phát triển đô thị tại Việt Nam” mở rộng khái niệm đổi mới sáng tạo từ đổi mới sản phẩm sang đổi mới hệ thống.
Đây chính là giá trị phát hiện đáng chú ý của tác phẩm.Một sản phẩm mới có thể tạo ra một doanh nghiệp mới. Nhưng một hệ sinh thái mới có thể tạo ra hàng trăm doanh nghiệp mới.Một công nghệ mới có thể giải quyết một vấn đề. Nhưng một cách tổ chức mới có thể làm thay đổi cách cả cộng đồng giải quyết vấn đề.Một dự án có thể tạo ra một công trình. Nhưng một tầm nhìn quy hoạch đúng có thể tạo ra một không gian để nhiều thế hệ doanh nghiệp, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, người lao động và cộng đồng cùng sáng tạo.
8. Tác động xã hội: tạo ra một ngôn ngữ chung cho quy hoạch, đổi mới và đời sống
Giá trị lan tỏa của tác phẩm vì vậy không nên chỉ được đo bằng số lượng người đọc.Giá trị quan trọng hơn là khả năng tạo ra một ngôn ngữ chung giữa những lĩnh vực vốn thường được tách rời: quy hoạch – kiến trúc – kinh tế – quản trị – công nghệ – văn hóa – môi trường – giáo dục – cộng đồng.Khi nói về đô thị, cuốn sách đưa câu chuyện trở lại với con người.Khi nói về phát triển kinh tế, tác phẩm nhấn mạnh vai trò của không gian, nguồn lực địa phương và chất lượng sống.Khi nói về đổi mới sáng tạo, tác phẩm mở rộng phạm vi từ công nghệ sang tư duy, mô hình và tổ chức xã hội.Khi nói về địa phương, tác phẩm gợi mở việc tìm kiếm lợi thế riêng thay vì sao chép mô hình.
Khi nói về quy hoạch, tác phẩm nhấn mạnh rằng một bản quy hoạch tốt không phải là bản quy hoạch tạo ra nhiều công trình nhất, mà là bản quy hoạch tạo ra điều kiện để con người và cộng đồng phát huy được năng lực của mình.Cách tiếp cận đó đặc biệt phù hợp với yêu cầu hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội.
Bởi văn hóa đổi mới sáng tạo không thể được xây dựng chỉ bằng các cuộc thi hay những khẩu hiệu. Nó phải hình thành từ một niềm tin rằng mỗi người đều có khả năng tạo ra giá trị mới, mỗi địa phương đều có những tài nguyên riêng đáng được phát hiện, và mỗi vấn đề của đời sống đều có thể trở thành điểm xuất phát cho một sáng kiến.
9. Khuyến khích mỗi địa phương trở thành một không gian sáng tạo
Thông điệp cuối cùng mà tác phẩm có thể đóng góp cho cộng đồng đổi mới sáng tạo là: đừng chỉ đi tìm cơ hội ở nơi khác; hãy học cách nhìn lại nơi mình đang sống.Một vùng đất có thể có những tài nguyên mà chính người dân chưa nhìn thấy hết.Một làng nghề có thể trở thành thương hiệu toàn cầu nếu kết hợp được kỹ thuật truyền thống với thiết kế, công nghệ số và thương mại điện tử.Một vùng nông nghiệp có thể trở thành trung tâm đổi mới nếu kết nối được nông dân với nhà khoa học, doanh nghiệp, dữ liệu và thị trường.
Một khu vực ven sông có thể trở thành không gian văn hóa, du lịch, sinh thái và kinh tế sáng tạo nếu được quy hoạch đúng.Một đô thị cũ có thể trở thành phòng thí nghiệm cho các mô hình kinh tế mới thông qua việc tái sử dụng những công trình và không gian hiện hữu.Một cộng đồng dân cư có thể trở thành nơi thử nghiệm những mô hình chăm sóc người cao tuổi, giáo dục, y tế, giao thông hoặc năng lượng mới.Như vậy, địa phương không chỉ là nơi triển khai đổi mới sáng tạo; địa phương chính là nơi sản sinh ra đổi mới sáng tạo.
Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa đối với khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam: thay vì chỉ tìm kiếm những mô hình có thể sao chép, cần khuyến khích thế hệ doanh nhân mới phát hiện những vấn đề, nhu cầu, tài nguyên và bản sắc độc đáo của từng vùng đất để tạo ra sản phẩm và mô hình riêng.
10. Giá trị lâu dài của tác phẩm
“Tầm nhìn cải cách cho Quy hoạch phát triển đô thị tại Việt Nam” vì vậy không chỉ là một cuốn sách về quy hoạch.
Đó là một lời đề nghị thay đổi cách nhìn về phát triển.Từ đất đai sang giá trị.Từ công trình sang đời sống.Từ quản lý sang kiến tạo.Từ sao chép mô hình sang phát hiện lợi thế riêng.Từ người dân là đối tượng sang người dân là chủ thể.Từ đổi mới sáng tạo của một nhóm nhỏ sang năng lực sáng tạo của toàn xã hội.Và từ một quy hoạch chỉ nhằm kiểm soát sự phát triển sang một quy hoạch có khả năng nuôi dưỡng những năng lực mới của con người, doanh nghiệp và cộng đồng.
Trong ý nghĩa đó, giá trị của cuốn sách không chỉ nằm ở những luận điểm cụ thể mà còn ở khả năng đặt lại câu hỏi về tương lai. Một xã hội đổi mới không thể chỉ cần những người biết xây dựng những thứ mới; xã hội ấy cần những người biết nhìn thấy giá trị mới trong những gì đang tồn tại.Đó cũng là tinh thần cốt lõi mà tác phẩm muốn gửi tới cộng đồng đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo: hãy bắt đầu từ con người, từ nơi mình đang sống, từ những vấn đề thật và những nguồn lực thật; hãy biến tri thức thành hành động, biến lợi thế bản địa thành giá trị mới và biến mỗi địa phương thành một không gian có khả năng sáng tạo ra tương lai của chính mình.
Với cách tiếp cận đó, quy hoạch đô thị không còn đứng bên ngoài hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Quy hoạch trở thành một trong những nền tảng để hệ sinh thái ấy hình thành, kết nối và lớn lên.
Và khi mỗi thành phố biết tạo ra không gian cho con người sáng tạo, mỗi địa phương biết nhận diện giá trị riêng của mình, mỗi doanh nghiệp biết giải quyết những vấn đề thật của xã hội và mỗi người dân được nhìn nhận như một chủ thể có khả năng đóng góp, thì đổi mới sáng tạo không còn là một chương trình riêng biệt.
Nhóm tác giả gồm:
1. David Cheng Hoe
2. Trương Nam Thuận
3. Nguyễn Văn Vượng
4. Lê Anh Dũng
Nguồn chứng minh :
https://vnexpress.net/10-cuon-sach-tieu-bieu-duoc-trao-giai-khoa-hoc-cong-nghe-nam-2026-5128735.html
Toàn Văn: https://drive.google.com/file/d/1dCt4eWntNKsQJ_VoEXyqOfK0XLsLGJBi/view?usp=sharing
Hành trình lan toả và kết quả đạt được: https://drive.google.com/file/d/1MiP-PA_d1650p0LYkbeEyjG8zKok8xcR/view?usp=sharing