Mã số N3008: Loạt bài - TP Hồ Chí Minh đột phá từ Nghị quyết 57
TP Hồ Chí Minh đang xây dựng ‘trái tim số’ cho siêu đô thị.
Bài 1: Xây dựng ‘trái tim số’ cho siêu đô thị
Với quy mô kinh tế chiếm gần 1/4 GDP cả nước và dân số xấp xỉ 14 triệu người, TP Hồ Chí Minh đang đối mặt với những thách thức quản trị siêu đô thị chưa từng có. Triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, Thành phố không chỉ ứng dụng công nghệ mà hướng tới xây dựng hệ sinh thái tri thức, nơi dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và mạng lưới chuyên gia trở thành nền tảng cho các quyết sách phát triển.
Bài toán quản trị trong “hệ thống của các hệ thống”
TP Hồ Chí Minh hiện nay đã trở thành một siêu đô thị rộng 6.772 km2 với khoảng 14 triệu dân, quy mô tương đương với các trung tâm lớn như Seoul hay Thượng Hải. Năm 2025, GRDP của TP Hồ Chí Minh ước đạt hơn 3 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 23,5% GDP cả nước. Thành phố cũng đóng góp gần 37% tổng thu ngân sách quốc gia.
Tuy nhiên, sự phát triển "nóng" này cũng kéo theo những hệ lụy về hạ tầng: Thành phố hiện quản lý 9,5 triệu phương tiện giao thông (trong đó có 8,5 triệu xe máy) gây áp lực khủng khiếp lên môi trường và giao thông.
Mô hình “hệ thống của các hệ thống” (System of Systems).
Phân tích về bối cảnh này, PGS.TS Phạm Trần Vũ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách Khoa (ĐHQG-HCM) cho rằng, một đô thị thông minh cần được nhìn nhận như “hệ thống của các hệ thống” (System of Systems), trong đó bài toán cốt lõi không nằm ở từng thiết bị riêng lẻ mà ở khả năng tích hợp và vận hành đồng bộ trong môi trường luôn biến động. Ông chỉ rõ những thách thức khổng lồ về mặt kỹ thuật: sự khác biệt về chuẩn, cấu trúc dữ liệu và độ trễ thời gian giữa nhiều cấp, nhiều ngành khác nhau.
Theo PGS.TS Phạm Trần Vũ, để siêu đô thị vận hành trơn tru, Thành phố cần giải quyết được bài toán tích hợp dữ liệu, đảm bảo tính “đúng - đủ - kịp thời”, xử lý nhiễu và duy trì độ tin cậy ở quy mô lớn. Ông nhấn mạnh một bài học kinh nghiệm quan trọng: “Không bắt đầu từ công nghệ, mà phải bắt đầu từ bài toán cốt lõi của hệ thống đô thị”. Cách tiếp cận bền vững phải là triển khai “nhỏ - nhanh - mở rộng” trên nền tảng kiến trúc và dữ liệu thống nhất.
PGS.TS Phạm Trần Vũ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách Khoa chia sẻ tại hội thảo gần đây.
Hiện thực hóa tư duy này, TP Hồ Chí Minh đã chính thức thay thế kiến trúc chính quyền điện tử bằng khung kiến trúc số thành phố dựa trên dữ liệu (Quyết định số 3616/QĐ-UBND). Điểm đột phá nhất chính là chiến lược “AI First” - ưu tiên ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tự động hóa tối đa quy trình nghiệp vụ, giải phóng sức lao động cho cán bộ công chức.
PGS.TS Phạm Trần Vũ phân tích rằng, việc ra quyết định trong một hệ thống phức tạp, nhiều mục tiêu đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa AI và con người. AI sẽ hỗ trợ phân tích dữ liệu khổng lồ, như việc rà soát 12 triệu hồ sơ dữ liệu phương tiện giao thông mà lực lượng chức năng Thành phố vừa thực hiện, để cung cấp các dự báo chính xác giúp lãnh đạo ra quyết định nhanh nhưng vẫn đảm bảo cơ sở khoa học.
Trong khi đó, theo ông Nguyễn Kỳ Phùng, Trưởng ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh, khẳng định việc ứng dụng lý luận chính trị, khoa học xã hội và nhân văn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho quá trình hoạch định chính sách.
Theo ông, trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 57, Thành phố phải chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy “đầu tư cho nghiên cứu” sang “đầu tư cho giá trị tạo ra từ nghiên cứu”. Các kết quả nghiên cứu không được phép nằm trên giấy mà phải trở thành luận cứ giải quyết các vấn đề “nóng” như quản trị siêu đô thị, chuyển đổi số khu vực công và chất lượng sống người dân.
Huy động “nguồn nhân lực mềm” từ mạng lưới chuyên gia
Một siêu đô thị không thể được quản trị tốt nếu thiếu đi trí tuệ của đội ngũ chuyên gia đa ngành. PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho rằng, Thành phố đang sở hữu một nguồn lực tri thức dồi dào với hơn 60 trường đại học và 149 viện nghiên cứu.
Chỉ riêng hệ thống Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh đã có hơn 6.400 cán bộ, giảng viên và nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, ông Hưng cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, sự kết nối giữa chính quyền và đội ngũ này vẫn còn phân tán, mang tính sự vụ và thiếu cơ chế phối hợp linh hoạt.
Vị thế đầu tàu và thách thức siêu đô thị của TP Hồ Chí Minh năm 2025.
Để giải quyết vấn đề này, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng đề xuất xây dựng mạng lưới chuyên gia như một loại “nhân lực mềm” hỗ trợ quản trị thành phố. Mạng lưới này cần được tổ chức thành các tiểu ban chuyên sâu: Kinh tế đô thị; Hạ tầng - Giao thông; Môi trường và Biến đổi khí hậu; Quản trị công và Chuyển đổi số; Văn hóa - Xã hội; Dân tộc - Tôn giáo.
Ông nhấn mạnh: “Một mạng lưới chuyên gia được tổ chức tốt sẽ giúp huy động nhanh ý kiến khoa học, thực hiện phản biện độc lập và cung cấp các khuyến nghị chính sách kịp thời trước các vấn đề xã hội phát sinh nhanh chóng”.
Đồng quan điểm, ông Lê Thanh Minh, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh kỳ vọng thông qua cơ chế liên kết “3 nhà” (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp), Thành phố sẽ tạo ra không gian trao đổi học thuật và chính sách cởi mở. Nhà nước định hướng và tạo cơ chế; nhà khoa học cung cấp giải pháp; còn doanh nghiệp và các tổ chức xã hội tham gia ứng dụng và lan tỏa kết quả nghiên cứu.
Ông Lê Thanh Minh, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, chia sẻ tại hội thảo gần đây.
Sự kết hợp giữa hạ tầng thông minh theo định hướng của PGS.TS Phạm Trần Vũ và mạng lưới tri thức do PGS.TS Vũ Tuấn Hưng đề xuất được xem là một trong những yếu tố quan trọng để TP Hồ Chí Minh hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số. Thành phố không chỉ cần các thuật toán AI mạnh mẽ mà còn đòi hỏi những phân tích đa chiều về văn hóa, xã hội và an sinh nhằm bảo đảm các chính sách phát triển không phát sinh hệ lụy ngoài mong muốn.
Để triển khai hiệu quả Nghị quyết 57, TP Hồ Chí Minh đang từng bước định hình các hướng nghiên cứu trọng tâm gắn với nhu cầu thực tiễn, đồng thời hoàn thiện cơ chế phản biện khoa học theo hướng minh bạch, đa chiều. Đây được xem là nền tảng để xây dựng chính quyền số vận hành hiệu quả, trong đó chất lượng phục vụ người dân và mức độ hài lòng của xã hội trở thành thước đo quan trọng của quá trình chuyển đổi.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng bước hỗ trợ cơ quan quản lý nâng cao hiệu quả điều hành đô thị.
Cuộc chuyển đổi mang tính cấu trúc trong phương thức phát triển của TP Hồ Chí Minh đã bắt đầu rõ nét, khi tri thức và dữ liệu dần trở thành nguồn lực cốt lõi. Không còn là những khái niệm mang tính định hướng, khoa học công nghệ và chuyển đổi số đang trực tiếp tham gia vào quá trình vận hành nền kinh tế, từng bước hình thành một “trung tâm số” năng động, có sức lan tỏa trong phạm vi cả nước.
Bài cuối: Tháo gỡ 'điểm nghẽn' thương mại hóa khoa học công nghệ
Với tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ ngân sách còn thấp (khoảng 5%), TP Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh tháo gỡ rào cản thể chế, tài chính để đưa khoa học công nghệ vào thực tiễn. Từ việc thí điểm 54 sản phẩm nghiên cứu đến hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm công - tư, Thành phố đang từng bước chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.
TP Hồ Chí Minh đẩy mạnh tháo gỡ rào cản để đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào sản xuất và đời sống.
Nhìn thẳng vào những "con số biết nói"
Tại Hội nghị triển khai thí điểm chính sách tạo động lực thương mại hóa vừa qua, ông Lâm Đình Thắng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh đã đưa ra những nhận định rất thẳng thắn về thực trạng của ngành. Theo số liệu báo cáo, mặc dù Thành phố có tiềm lực KH&CN lớn và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, nhưng tỷ lệ thương mại hóa các kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước hiện nay chỉ đạt khoảng 5%.
Đáng chú ý, có đến 37% kết quả nghiên cứu đã ở trạng thái sẵn sàng chuyển giao nhưng vẫn chưa thể đi vào thực tiễn. Nguyên nhân chủ yếu được xác định là do vướng mắc về cơ chế định giá, thủ tục giao quyền và đặc biệt là "tâm lý e ngại rủi ro trong quá trình thực thi công vụ". Mối liên kết giữa "Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp" vẫn còn lỏng lẻo, thiếu các cơ chế đủ mạnh để doanh nghiệp dám đồng hành, chia sẻ rủi ro ngay từ giai đoạn đầu phát triển sản phẩm.
Trước thực tế này, ông Lâm Đình Thắng nhấn mạnh: “TP Hồ Chí Minh dám thí điểm và dám chịu trách nhiệm, đồng hành, chia sẻ rủi ro với các tổ chức, cá nhân triển khai đúng quy định, đúng mục tiêu nhằm đưa khoa học - công nghệ vào thực tiễn nhanh nhất”.
Ông Lâm Đình Thắng, Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, phát biểu tại hội nghị gần đây.
Để cụ thể hóa quyết tâm này, Thành phố đã công bố danh mục 54 sản phẩm KH&CN đăng ký tham gia đợt 1 của Đề án thí điểm thúc đẩy thương mại hóa. Đây là những sản phẩm đến từ 29 tổ chức đề xuất, bao gồm các viện nghiên cứu, trường đại học hàng đầu như ĐH Bách Khoa, ĐH Khoa học Tự nhiên và cả các doanh nghiệp khởi nghiệp tiêu biểu như Công ty Real-time Robotics Việt Nam, Saolatek.
Tổng kinh phí dự kiến để đưa 54 sản phẩm này vào thị trường lên tới hơn 500 tỷ đồng, trong đó ngân sách nhà nước sẽ hỗ trợ hơn 200 tỷ đồng để hoàn thiện công nghệ, thử nghiệm và bảo hộ tài sản trí tuệ. Các lĩnh vực được ưu tiên rất rõ ràng: UAV, AI, Đô thị thông minh, Y sinh và Nông nghiệp công nghệ cao.
Điểm mới của Đề án 2026 - 2028 là đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm trong việc khai thác và thương mại hóa công nghệ. Thành phố đặt mục tiêu hỗ trợ thương mại hóa thành công tối thiểu 10 sản phẩm và nâng tỷ lệ tài sản trí tuệ được ứng dụng lên mức 8 - 10% trong giai đoạn tới.
Để 54 sản phẩm không rơi vào tình trạng “nghiệm thu rồi cất ngăn kéo”, TP Hồ Chí Minh đã thiết kế gói giải pháp đồng bộ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế. Trọng tâm là xác định rõ giá trị tài sản trí tuệ để các đơn vị công lập chủ động thương mại hóa mà không lo rủi ro pháp lý, đồng thời áp dụng cơ chế đối ứng linh hoạt nhằm giảm áp lực tài chính cho doanh nghiệp.
Sàn giao dịch công nghệ TP Hồ Chí Minh góp phần thúc đẩy chuyển giao và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn.
Bên cạnh đó, Thành phố xây dựng giá sàn pháp lý dựa trên chi phí nghiên cứu và phát triển, qua đó hạn chế tâm lý e ngại trong định giá tài sản, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.
Cùng với việc trao quyền linh hoạt, cắt giảm thủ tục hành chính, chính quyền còn sẵn sàng hỗ trợ đến 50% kinh phí để doanh nghiệp hoàn thiện sản phẩm, đồng thời thiết lập cơ chế quản trị rủi ro theo hướng bảo vệ các tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định, không hình sự hóa những rủi ro mang tính khách quan trong quá trình nghiên cứu.
Ông Thắng khẳng định, 6 giải pháp này là một "chỉnh thể thống nhất" nhằm tạo ra môi trường đầu tư KH&CN an toàn nhưng không trì trệ, linh hoạt nhưng vẫn có kiểm soát.
"Vốn mồi" 500 tỷ đồng và triết lý chấp nhận rủi ro
Cùng với đột phá về cơ chế giao quyền, Thành phố đã phê duyệt Đề án thành lập Công ty Cổ phần Quỹ đầu tư mạo hiểm Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là một thiết chế tài chính hoàn toàn mới, được xây dựng dựa trên sự hợp tác công - tư (PPP) linh hoạt.
Quy mô vốn điều lệ ban đầu dự kiến đạt 500 tỷ đồng vào năm 2026, trong đó Nhà nước đóng vai trò "vốn mồi" với 200 tỷ đồng (40%), còn lại 300 tỷ đồng (60%) đến từ các tập đoàn "kỳ lân" công nghệ và các quỹ đầu tư hàng đầu như SOVICO, Vingroup, FPT, VNG, Lotte Ventures Vietnam.... Đến năm 2035, thành phố đặt mục tiêu nâng quy mô quỹ lên tối thiểu 5.000 tỷ đồng.
Quỹ hoạt động theo mô hình hợp tác công - tư (PPP) linh hoạt.
Điểm khác biệt lớn nhất của Quỹ này chính là cơ chế "Chấp nhận rủi ro có kiểm soát". Lần đầu tiên, nguyên tắc "bảo toàn vốn" cứng nhắc đối với từng dự án ngân sách nhà nước đã được tháo gỡ. Đề án cho phép ngưỡng rủi ro tổng thể lên tới 50% phần vốn Nhà nước trong một chu kỳ đầu tư. Đi kèm với đó là cơ chế "Miễn trừ trách nhiệm" cho đội ngũ quản lý nếu tổn thất phát sinh do nguyên nhân khách quan và đã tuân thủ đúng quy trình minh bạch.
Điều này cho phép Quỹ mạnh dạn rót vốn vào các ngành công nghiệp mũi nhọn như vi mạch bán dẫn, AI, Big Data hay năng lượng tái tạo (Green Tech), những lĩnh vực vốn có tỷ lệ rủi ro cao nhưng mang lại giá trị gia tăng khổng lồ.
Để tạo thị trường cho các nghiên cứu, Thành phố đã chính thức ra mắt Sàn Giao dịch Công nghệ TP Hồ Chí Minh phiên bản mới (techport.vn) vào ngày 20/3/2026. Đây không chỉ là nơi giới thiệu công nghệ mà đã chuyển đổi sang mô hình giao dịch trực tuyến có quản lý và đo lường hiệu quả thực chất.
Dữ liệu trên sàn được tổ chức khoa học theo 4 tầng: quyền sở hữu trí tuệ, kết quả nghiên cứu (đề tài/nguyên mẫu), công nghệ/bí quyết kỹ thuật và máy móc thiết bị. Hệ thống tích hợp các chỉ số quan trọng như mức độ sẵn sàng công nghệ (TRL) và tình trạng sở hữu trí tuệ để doanh nghiệp dễ dàng lựa chọn.
Ngay tại lễ ra mắt, 12 hợp đồng chuyển giao công nghệ đã được ký kết giữa các viện nghiên cứu và doanh nghiệp với tổng giá trị gần 19 tỷ đồng. Những con số này minh chứng cho tính hiệu quả của mô hình "3 nhà": Nhà nước tạo cơ chế, Nhà khoa học cung cấp giải pháp và Doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm trong khai thác.
TP Hồ Chí Minh ra mắt Sàn Giao dịch công nghệ phiên bản mới vào ngày 20/3/2026.
Không dừng lại ở các chính sách đơn lẻ, Thành phố đang tiến tới hình thành những không gian phát triển tập trung quy mô lớn. Việc công bố Đề án phát triển “Đô thị Khoa học Công nghệ - phía Bắc TP Hồ Chí Minh” với vùng lõi đổi mới sáng tạo 220 ha tại Bình Dương (cũ) là một bước đi chiến lược. Tại đây, các khu công nghệ số tập trung sẽ được kết nối trực tiếp với vành đai sản xuất công nghệ cao rộng hơn 3.100 ha, giúp rút ngắn tối đa quãng đường từ phòng thí nghiệm đến nhà máy.
Những nỗ lực này hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của kinh tế đổi mới sáng tạo lên 20 - 25% GRDP của Thành phố vào năm 2030. TP Hồ Chí Minh đang cho thấy, khi rào cản thể chế được tháo gỡ và dòng vốn được khơi thông bằng tư duy “dám nghĩ, dám làm”, khoa học công nghệ có thể trở thành động lực bứt phá, giúp Thành phố giữ vững vai trò đầu tàu và từng bước vươn lên trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực.
Bài, ảnh: Lưu Niệm/Báo Tin Tức và Dân tộc - Thông Tấn Xã Việt Nam
Link Nguồn: