Mã số N3019: AI và bài toán pháp lý ở cơ sở
Khối lượng công việc gia tăng sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang tạo áp lực lớn lên đội ngũ cán bộ cơ sở tại phường An Khánh, TP Hồ Chí Minh.
Bài 1: Khi công tác pháp lý ở cơ sở đứng trước áp lực mới
Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang đặt ra những yêu cầu mới đối với đội ngũ cán bộ cơ sở. Khối lượng công việc gia tăng, phạm vi nhiệm vụ mở rộng trong khi nguồn nhân lực chưa kịp thích ứng, khiến nhiều địa phương phải tìm đến các giải pháp công nghệ để giảm tải.
Áp lực công việc gia tăng tại cơ sở
AI được kỳ vọng trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho cán bộ, công chức. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các nền tảng AI phổ thông hiện nay vẫn còn những khoảng cách nhất định khi được đưa vào môi trường hành chính, pháp lý vốn đòi hỏi độ chính xác, tính cập nhật và trách nhiệm rất cao.
Sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai, nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp trung gian được chuyển trực tiếp xuống phường, xã. Điều này giúp rút ngắn quy trình xử lý công việc, tăng tính chủ động cho cơ sở, nhưng đồng thời cũng kéo theo áp lực đáng kể đối với đội ngũ cán bộ, công chức.
Ông Nguyễn Thanh Nguyên, Chánh Văn phòng UBND phường Tân Định (TP Hồ Chí Minh) cho biết: "Khối lượng công việc tại cơ sở hiện nay đã tăng lên rõ rệt so với trước. Nhiều nhiệm vụ được chuyển giao trực tiếp xuống phường. Có những công việc chưa được quy định cụ thể đơn vị nào phụ trách,cuối cùng vẫn tập trung về Văn phòng để xử lý”.
Không chỉ thực hiện các công việc hành chính thông thường, bộ phận Văn phòng hiện còn tham gia xử lý nhiều nội dung liên quan đến tiếp công dân, giải quyết đơn thư, theo dõi đầu tư công, công tác pháp lý, cải cách hành chính và nhiều nhiệm vụ phát sinh khác.
Theo ông Nguyên, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là sự mất cân đối giữa nhu cầu công việc và nguồn nhân lực ở từng vị trí chuyên môn. Dù tổng biên chế sau sắp xếp cơ bản đáp ứng yêu cầu, nhưng ở nhiều lĩnh vực đặc thù lại xuất hiện tình trạng thiếu nhân sự có chuyên môn phù hợp, nhất là tài chính - kế toán và tư pháp - hộ tịch.
Đối với lĩnh vực tài chính, các phòng chuyên môn hiện là đơn vị sử dụng ngân sách cấp 1, có con dấu và tài khoản riêng. Theo quy định, mỗi đơn vị phải thực hiện đầy đủ các nghiệp vụ kế toán. Tuy nhiên, do nhân lực chuyên môn còn hạn chế nên nhiều phần việc tiếp tục dồn về bộ phận Văn phòng.
Trong khi đó, áp lực tại lĩnh vực tư pháp - hộ tịch còn lớn hơn. Theo ông Nguyên, một cán bộ tư pháp hiện phải đảm nhiệm đồng thời nhiều đầu việc từ hộ tịch, chứng thực, theo dõi xử lý vi phạm hành chính đến các nội dung liên quan thi hành án, cai nghiện, giảm án, quản lý người chấp hành án tại cộng đồng và công tác phổ biến giáo dục pháp luật.
Ông Nguyễn Thanh Nguyên, Chánh Văn phòng UBND phường Tân Định (TP Hồ Chí Minh), chia sẻ về việc ứng dụng AI hỗ trợ công tác pháp lý và xử lý công việc tại địa phương.
Bên cạnh đó là việc tiếp nhận, xử lý hồ sơ trực tuyến phát sinh hằng ngày. “Khối lượng hồ sơ rất lớn. Nếu cán bộ nghỉ phép vài ngày thì công việc gần như lập tức bị tồn đọng”, ông Nguyên chia sẻ.
Không chỉ giải quyết hồ sơ, các địa phương còn phải thực hiện hệ thống báo cáo định kỳ với số lượng lớn. Mỗi tháng có hàng chục đầu báo cáo thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau cần gửi lên cấp trên. Việc tổng hợp không chỉ là thống kê số liệu mà còn phải đánh giá, phân tích và tham mưu.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu một cán bộ có thể bao quát nhiều lĩnh vực chuyên môn cùng lúc là thách thức không nhỏ. Đứng trước áp lực ngày càng gia tăng, nhiều cán bộ, công chức đã chủ động tìm đến các công cụ AI nhằm hỗ trợ công việc.
Từ soạn thảo văn bản, tổng hợp nội dung, xây dựng báo cáo cho đến tra cứu thông tin, AI đang dần xuất hiện trong quy trình làm việc hằng ngày tại nhiều cơ quan. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cũng đặt ra không ít thách thức.
Ông Nguyễn Minh Thiện, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Hưng cho rằng, một trong những rào cản hiện nay là chi phí sử dụng các công cụ AI có bản quyền. Để khai thác hiệu quả các nền tảng AI hiện đại, phần lớn người dùng phải sử dụng phiên bản trả phí. Trong khi đó, hiện chưa có cơ chế trang bị đồng bộ cho đội ngũ cán bộ, công chức nên nhiều người phải tự bỏ kinh phí cá nhân để sử dụng.
“Các phiên bản miễn phí vẫn hỗ trợ được một số tác vụ nhất định nhưng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu chuyên môn trong công việc”, ông Thiện cho biết. Bên cạnh đó, việc sử dụng AI cũng đòi hỏi người dùng phải có kỹ năng nhất định để tránh những rủi ro liên quan đến bảo mật thông tin và độ chính xác của dữ liệu.
Ông Nguyễn Minh Thiện, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Hưng, chia sẻ về thực tiễn ứng dụng AI trong công tác quản lý và giải quyết công việc tại địa phương.
Khi AI chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của công tác pháp lý
Trong quá trình sử dụng thực tế, nhiều cán bộ đánh giá AI có thể hỗ trợ hiệu quả đối với các công việc mang tính tổng hợp, diễn đạt hoặc xử lý thông tin phổ thông.
Tuy nhiên, khi đi sâu vào lĩnh vực pháp luật và quản lý nhà nước, những hạn chế của các công cụ AI phổ thông bắt đầu bộc lộ rõ hơn.
Theo ông Nguyễn Thanh Nguyên, hệ thống pháp luật Việt Nam có đặc thù thường xuyên được sửa đổi, bổ sung và liên kết chặt chẽ giữa luật, nghị định, thông tư, nghị quyết cũng như các văn bản hướng dẫn của cơ quan quản lý.
Điều này khiến việc tra cứu và áp dụng pháp luật trở thành công việc đòi hỏi tính chính xác rất cao. Trong khi đó, phần lớn các công cụ AI hiện nay được phát triển trên nguồn dữ liệu mở và chưa được cập nhật đầy đủ theo hệ thống văn bản chuyên ngành của Việt Nam.
“Có những nội dung AI trả lời rất thuyết phục nhưng khi kiểm tra lại, văn bản được viện dẫn đã hết hiệu lực hoặc không còn phù hợp với quy định hiện hành”, ông Nguyên cho biết.
Ông dẫn chứng trường hợp tra cứu các quy định liên quan đến tổ chức bộ máy hoặc định mức biên chế của UBND cấp phường. Một số công cụ AI vẫn đưa ra câu trả lời dựa trên các quy định cũ mà chưa cập nhật những thay đổi mới trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy.
Nhiều địa phương đã đưa AI và robot vào hỗ trợ công tác hướng dẫn người dân, tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính.
Theo ông, đây là điều khiến cán bộ không thể hoàn toàn phụ thuộc vào AI trong các công việc liên quan đến tham mưu chính sách hoặc áp dụng pháp luật. Nguy cơ lớn nhất là những thông tin chưa chính xác nhưng được hệ thống trình bày rất logic và tự tin. Nếu người sử dụng không kiểm chứng lại nguồn gốc văn bản thì hoàn toàn có thể dẫn đến những sai sót trong quá trình tham mưu hoặc giải quyết hồ sơ.
Thực tế này cho thấy, AI hiện nay mới dừng ở vai trò công cụ hỗ trợ, chưa thể thay thế việc nghiên cứu hồ sơ, đối chiếu căn cứ pháp lý và đưa ra quyết định chuyên môn của cán bộ. Bên cạnh vấn đề về độ chính xác, nhiều địa phương cũng đang quan tâm đến bài toán bảo mật thông tin khi sử dụng AI.
Các tài liệu hành chính thường chứa dữ liệu cá nhân hoặc thông tin nội bộ. Nếu người dùng tải trực tiếp các tài liệu này lên các nền tảng AI công cộng mà không có biện pháp kiểm soát phù hợp thì nguy cơ rò rỉ dữ liệu hoàn toàn có thể xảy ra.
Điều đó đặt ra yêu cầu không chỉ về công nghệ mà còn về kỹ năng sử dụng của đội ngũ cán bộ, công chức. Dù còn nhiều hạn chế, phần lớn cán bộ được trao đổi đều cho rằng AI là xu hướng khó có thể đảo ngược trong hoạt động quản lý nhà nước.
Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là có sử dụng AI hay không mà là làm thế nào để có những công cụ phù hợp với đặc thù pháp luật Việt Nam, bảo đảm độ chính xác, khả năng cập nhật và an toàn dữ liệu.
Việc phát triển các nền tảng AI chuyên biệt cho lĩnh vực pháp lý được kỳ vọng sẽ đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực tiễn tại cơ sở.
Từ thực tiễn công việc tại cơ sở, nhu cầu về các nền tảng AI chuyên biệt cho lĩnh vực pháp lý và hành chính công đang ngày càng trở nên rõ nét. Những công cụ có khả năng tra cứu văn bản chính xác, hỗ trợ tham mưu, tổng hợp thông tin và gắn với hệ thống dữ liệu pháp luật chính thống được kỳ vọng sẽ trở thành lời giải cho bài toán quá tải mà nhiều địa phương đang phải đối mặt.
Đó cũng là hướng đi mà các doanh nghiệp công nghệ pháp lý trong nước đang theo đuổi nhằm đưa AI tiến gần hơn với yêu cầu thực tiễn của công tác quản lý nhà nước ở cơ sở.
Bài cuối: Đưa AI vào hỗ trợ công tác pháp lý ở cơ sở
Những áp lực về nhân lực, khối lượng hồ sơ ngày càng lớn và yêu cầu xử lý công việc nhanh chóng, chính xác đang đặt ra nhiều thách thức cho bộ máy hành chính cơ sở. Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là câu chuyện của tương lai mà đang trở thành nhu cầu thực tiễn tại nhiều địa phương.
Cán bộ, công chức Trung tâm Hành chính công phường Hạnh Thông xử lý hồ sơ, giải quyết thủ tục hành chính cho người dân.
Hướng tới những trợ lý pháp lý số chuyên biệt
Tuy nhiên, để AI thực sự trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả trong công tác pháp lý và hành chính công, cần nhiều hơn những nền tảng AI phổ thông. Điều mà các cơ quan, đơn vị cần là những giải pháp được xây dựng trên dữ liệu pháp luật chính thống, phù hợp với đặc thù quản lý nhà nước và bảo đảm an toàn thông tin.
Từ thực tiễn vận hành tại cơ sở, nhiều cán bộ cho rằng, nhu cầu lớn nhất hiện nay không phải là một công cụ có thể trả lời mọi câu hỏi mà là một hệ thống có khả năng tra cứu chính xác các quy định pháp luật, hỗ trợ tổng hợp văn bản, cung cấp căn cứ pháp lý và giảm bớt thời gian xử lý các công việc mang tính lặp lại.
Đây cũng là hướng phát triển đang được nhiều doanh nghiệp công nghệ pháp lý tại Việt Nam theo đuổi. Theo bà Đặng Thị Phương Thảo, đại diện Công ty Cổ phần Truyền thông Luật Việt Nam, điểm khác biệt của các nền tảng AI pháp lý chuyên biệt nằm ở nguồn dữ liệu.
Nếu các công cụ AI phổ thông chủ yếu khai thác dữ liệu mở trên internet thì các hệ thống pháp lý chuyên ngành được xây dựng trên kho dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật đã được số hóa, cập nhật và chuẩn hóa theo hệ thống pháp luật Việt Nam.
Nhờ đó, người sử dụng có thể tra cứu thông tin, nhận được căn cứ pháp lý cụ thể và dễ dàng kiểm chứng nguồn gốc văn bản.
Cán bộ, công chức sử dụng AI như một trợ lý số hỗ trợ công việc hằng ngày, nhưng vẫn giữ vai trò kiểm duyệt cuối cùng.
Theo bà Thảo, việc cung cấp đầy đủ căn cứ pháp lý là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với đội ngũ cán bộ, công chức khi tham mưu hoặc giải quyết các thủ tục hành chính liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân.
Trong khi đó, bà Lê Thị Ngọc Sương, đại diện Công ty TNHH Isolutions cho biết, nhiều cơ quan, tổ chức hiện phải xử lý khối lượng lớn hợp đồng và hồ sơ pháp lý nhưng nguồn nhân lực chuyên môn còn hạn chế.
Các nền tảng AI pháp lý thế hệ mới có thể hỗ trợ rà soát nội dung, nhận diện các điều khoản tiềm ẩn rủi ro, phát hiện những điểm chưa phù hợp với quy định hiện hành hoặc gợi ý phương án điều chỉnh để người dùng tham khảo.
Theo bà Sương, AI không thay thế chuyên gia pháp lý nhưng có thể giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý hồ sơ và nâng cao hiệu quả công việc.
Ở góc độ phát triển công nghệ, ông Dương Phi Anh, đại diện Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghệ Deep Pro cho rằng, tương lai của AI trong lĩnh vực pháp luật không chỉ dừng ở chức năng hỏi đáp hay tra cứu văn bản.
Theo ông, điều quan trọng là xây dựng được hệ sinh thái dữ liệu pháp lý đủ lớn để hình thành các trợ lý số có khả năng hỗ trợ nghiệp vụ chuyên sâu cho từng nhóm đối tượng sử dụng. "AI chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được nuôi dưỡng bằng dữ liệu chính xác, cập nhật và phù hợp với nhu cầu thực tế của người dùng", ông Phi Anh nhận định.
Ông Dương Phi Anh, đại diện Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghệ Deep Pro, chia sẻ về định hướng phát triển hệ sinh thái dữ liệu pháp lý phục vụ AI tại sự kiện kết nối công nghệ diễn ra gần đây.
Theo các chuyên gia, nếu được triển khai phù hợp, AI có thể hỗ trợ cán bộ cơ sở ở nhiều công đoạn như tổng hợp văn bản, tra cứu quy định, chuẩn bị nội dung tuyên truyền pháp luật, xây dựng báo cáo, xử lý dữ liệu hoặc hướng dẫn quy trình giải quyết hồ sơ.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều địa phương đang phải giải quyết đồng thời yêu cầu tinh gọn bộ máy và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.
AI hỗ trợ cán bộ, không thay thế trách nhiệm công vụ
Dù được đánh giá có nhiều tiềm năng, các chuyên gia đều cho rằng việc ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp lý và hành chính công cần được thực hiện một cách thận trọng.
Theo ThS. Huỳnh Viết Thám, giảng viên tham gia đào tạo ứng dụng AI cho cán bộ, công chức tại TP Hồ Chí Minh, một trong những vấn đề cần đặc biệt quan tâm hiện nay là bảo mật dữ liệu.
Ông cho biết nhiều người dùng có thói quen tải trực tiếp tài liệu lên các nền tảng AI để nhờ tổng hợp hoặc xử lý thông tin. Tuy nhiên, nếu tài liệu chứa dữ liệu cá nhân hoặc thông tin nhạy cảm thì nguy cơ rò rỉ dữ liệu hoàn toàn có thể xảy ra.
“Những tài liệu có chứa họ tên, số căn cước công dân, ngày sinh hoặc các thông tin định danh khác cần được xử lý trước khi đưa lên các hệ thống AI. Đây là yêu cầu quan trọng để bảo đảm an toàn thông tin trong quá trình sử dụng”, ông Thám lưu ý.
Các lớp tập huấn AI giúp đội ngũ cán bộ cơ sở tiếp cận công cụ số phục vụ xử lý hồ sơ và tra cứu thông tin pháp lý.
Theo ông, bên cạnh công nghệ, kỹ năng sử dụng AI của cán bộ, công chức cũng đóng vai trò quyết định đến hiệu quả ứng dụng.
“AI nên được xem như một trợ lý hỗ trợ công việc hằng ngày. Việc sử dụng thường xuyên sẽ giúp người dùng từng bước nâng cao kỹ năng đặt câu lệnh, khai thác thông tin và nhận được các kết quả phù hợp hơn với yêu cầu chuyên môn”, ông Thám chia sẻ.
Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng AI không thể thay thế trách nhiệm của con người trong hoạt động công vụ. Mọi thông tin do AI cung cấp đều cần được kiểm chứng trước khi sử dụng trong tham mưu, giải quyết hồ sơ hoặc ban hành văn bản. “Người sử dụng phải là người kiểm duyệt cuối cùng đối với các kết quả do AI tạo ra”, ông Thám nói.
Không chỉ dừng ở việc tìm kiếm các giải pháp công nghệ, TP Hồ Chí Minh cũng đang từng bước chuẩn bị nguồn nhân lực để khai thác hiệu quả AI trong khu vực công.
Theo ông Nguyễn Kỳ, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh, sau kết quả tích cực từ các lớp bồi dưỡng ứng dụng AI tổ chức trong năm 2025, thành phố tiếp tục xác định nâng cao năng lực ứng dụng AI cho đội ngũ cán bộ, công chức là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm phục vụ tiến trình chuyển đổi số.
Năm 2026, Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh phối hợp với Sở Nội vụ TP Hồ Chí Minh tổ chức 8 lớp bồi dưỡng AI cho hơn 1.000 cán bộ, công chức trên địa bàn thành phố. Chương trình tập trung trang bị kiến thức nền tảng về AI, kỹ năng sử dụng các công cụ AI trong soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo, xử lý dữ liệu, tra cứu thông tin và xây dựng các trợ lý AI hỗ trợ công việc chuyên môn.
Theo ông Nguyễn Kỳ, AI đang từng bước trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực trong công tác tham mưu, quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ công. Việc trang bị kiến thức và kỹ năng ứng dụng AI cho đội ngũ cán bộ, công chức không chỉ đáp ứng yêu cầu thực tiễn mà còn góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính, phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày càng tốt hơn.
Lãnh đạo Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh cũng cho biết, chương trình đào tạo năm nay chú trọng các nội dung về an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu và sử dụng AI có trách nhiệm trong cơ quan nhà nước. Đây được xem là những điều kiện quan trọng để công nghệ phát huy hiệu quả, đồng thời bảo đảm an toàn trong quá trình chuyển đổi số.
Bảo đảm an toàn thông tin được xem là điều kiện quan trọng để AI phát huy hiệu quả trong lĩnh vực pháp lý và hành chính công.
Từ những áp lực đang hiện hữu tại cơ sở đến các giải pháp công nghệ đang được phát triển trong nước, có thể thấy AI không phải là “chiếc đũa thần” giải quyết mọi khó khăn của bộ máy hành chính. Tuy nhiên, nếu được ứng dụng đúng cách, dựa trên nền tảng dữ liệu đáng tin cậy và đi cùng với việc nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ, AI hoàn toàn có thể trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho công tác pháp lý và hành chính công.
Trong hành trình xây dựng chính quyền số, kinh tế số và xã hội số, việc hình thành các trợ lý pháp lý số, từng bước đưa AI vào quy trình xử lý công việc không chỉ giúp giảm áp lực cho cán bộ cơ sở mà còn góp phần nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Đây cũng là hướng đi mà TP Hồ Chí Minh đang từng bước triển khai nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm phục vụ.
Bài, ảnh: Lưu Niệm/Báo Tin Tức và Dân tộc - Thông Tấn Xã Việt Nam
Link Nguồn: