Mã số N3052: Tuyến 3 bài xử lý rác cho siêu đô thị
Bài viết hướng đến mục tiêu các vấn ý tưởng, giải pháp được đưa ra phải cùng giải quyết các vấn đề mà thành phố đang gặp phải. Trong bài, các giải pháp xử lý rác được đề xuất nhằm giảm chôn lấp, hướng đến nền kinh tế tuần hoàn, phù hợp đô thị hiện đại.
Bài 1: 14.000 tấn rác mỗi ngày ở TP HCM đi đâu?
Từ nhà dân, chợ, hàng quán, hàng triệu túi rác qua 750 điểm tập kết, 43 trạm trung chuyển; trong đó khoảng 8.300 tấn mỗi ngày được đưa đi chôn lấp.
6h, các thành viên nhóm thu gom rác dân lập Tài Dung ở phường Thới An (quận 12 cũ) bắt đầu ngày làm việc. Họ chia thành từng nhóm, len lỏi qua các con hẻm để thu gom rác của hơn 500 hộ dân.
Những túi chứa thức ăn thừa, rau củ, bao nhựa, vỏ lon, hộp xốp... nhanh chóng chất đầy xe ba gác. Rác sau đó được chuyển lên xe tải, đưa về trạm trung chuyển An Phú Đông để ép thành khối, trước khi tiếp tục hành trình hàng chục km đến Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước, xã Hưng Long (huyện Bình Chánh cũ).

Chị Kim Dung, chủ nhóm thu gom, bắt đầu công việc từ năm 1993, khi dân cư khu vực còn thưa thớt. Thời điểm đó, rác được đưa về bãi chôn lấp Đông Thạnh, huyện Hóc Môn cũ. Bãi này đóng cửa sau hơn 10 năm do ô nhiễm, các chuyến xe lần lượt chuyển đến Gò Cát, Phước Hiệp và hiện nay là Đa Phước.
"Địa điểm đổ rác ngày càng xa, lượng rác cũng tăng theo số hộ dân, nhưng cách mọi người gom tất cả vào một túi thì không thay đổi", chị Dung nói.
Theo phương án đăng ký với phường, Tài Dung đảm nhận thu gom khoảng 5,5 tấn rác mỗi ngày. Khối lượng này không chỉ phát sinh từ hơn 500 hộ, bình quân 4 người mỗi gia đình, mà còn gồm rác của hàng quán và các cơ sở kinh doanh trên tuyến. Cuối tuần, lượng rác có thể lên 5-6 tấn, trong khi giữa tuần giảm hơn. Dù khối lượng biến động, tổ phải thu gom hết rác phát sinh, bảo đảm các tuyến đường, hẻm được dọn sạch.
Trong những túi rác lẫn lộn quần áo cũ, nệm, cành cây, gạch đá, mảnh kính, người thu gom tranh thủ nhặt vỏ lon, bìa carton và vật liệu có thể bán cho cơ sở tái chế. Phần còn lại tiếp tục được đưa đi xử lý.
Chuyến xe của nhóm Tài Dung chỉ là một mắt xích nhỏ trong mạng lưới thu gom khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày của TP HCM, tương đương hơn 20% lượng rác cả nước.
Với quy mô dân số gần 14 triệu người, bình quân mỗi người dân TP HCM thải khoảng một kg rác mỗi ngày. Tính theo lượng phát sinh hiện tại, thành phố phải thu gom, xử lý hơn 5,1 triệu tấn rác sinh hoạt mỗi năm.
Rác phát sinh từ hộ gia đình, chợ, trường học, khu thương mại, hàng quán... được lực lượng dân lập, công ích và các hợp tác xã đưa về khoảng 750 điểm tập kết cùng 43 trạm trung chuyển. Tại đây, rác được ép kín, chuyển sang xe chuyên dụng để vận chuyển đến các khu xử lý tập trung.

Ba mô hình xử lý trong một thành phố
Theo quy hoạch sau sáp nhập, TP HCM có bốn khu liên hợp xử lý chất thải rắn tập trung với tổng diện tích khoảng 1.673 ha. Trong đó, khu Tây Bắc rộng 822 ha, Đa Phước gần 614 ha, Nam Bình Dương khoảng 100 ha và Tóc Tiên, thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, rộng 137 ha.
Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP HCM phát sinh khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày. Trong đó, khu vực TP HCM trước đây chiếm 10.500 tấn, Bình Dương 2.400 tấn và Bà Rịa - Vũng Tàu 1.100 tấn.
Ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, cho biết ba khu vực trước sáp nhập hình thành những mô hình xử lý rác khác nhau.
Rác tại khu vực TP HCM trước đây chủ yếu được đưa đến Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước và Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc, huyện Củ Chi cũ. Các cơ sở ở đây sử dụng nhiều phương thức gồm chôn lấp, sản xuất phân compost và đốt.
Rác phát sinh tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu được đưa về Khu xử lý chất thải tập trung Tóc Tiên, nơi vẫn chủ yếu sử dụng phương thức chôn lấp.
Trong khi đó, Bình Dương phát triển theo hướng kinh tế tuần hoàn. Rác được đưa về Khu liên hợp xử lý chất thải Nam Bình Dương, phân loại để thu hồi vật liệu tái chế; phần hữu cơ dùng sản xuất phân compost; phần còn lại đưa vào lò đốt thu hồi năng lượng. Chỉ chất thải trơ không thể tái chế, đốt hoặc làm phân mới phải chôn lấp.
Bình Dương vì vậy là khu vực duy nhất trong ba địa phương trước sáp nhập không còn chôn lấp trực tiếp rác sinh hoạt.

Theo ThS Nguyễn Trung Duy, Viện Quy hoạch Xây dựng TP HCM (thuộc Sở Quy hoạch và Kiến trúc TP HCM), thành phố hiện vận hành ba hệ thống xử lý chất thải được hình thành từ những địa phương có điều kiện, chính sách và nguồn lực khác nhau. Các hệ thống vẫn duy trì hoạt động xử lý rác liên tục, song chưa đồng nhất về công nghệ và định hướng phát triển.
Gần 60% rác kết thúc ở bãi chôn lấp
Tính đến tháng 3/2026, khoảng 5.700 tấn rác mỗi ngày, tương đương 41%, được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện và sản xuất phân compost. Khoảng 8.300 tấn còn lại, chiếm 59%, được đưa đi chôn lấp.
Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn, Đại học Quốc gia TP HCM, nếu coi rác là một "dòng vật chất", hành trình của phần lớn chất thải hiện vẫn đi theo đường thẳng từ hộ gia đình đến khu xử lý cuối cùng, thay vì quay lại nền kinh tế dưới dạng nguyên liệu, năng lượng hoặc sản phẩm mới.
Rác sinh hoạt tại các đô thị Việt Nam có tỷ lệ chất hữu cơ cao, bên cạnh giấy, nhựa, kim loại và thủy tinh. Tuy nhiên, phần lớn được thu gom dưới dạng hỗn hợp do việc phân loại tại nguồn chưa hiệu quả. Khi các loại chất thải bị trộn lẫn, khả năng tái chế, sản xuất phân compost và thu hồi tài nguyên đều giảm.

Theo thống kê gần nhất của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước phát sinh khoảng 67.100 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày. Tỷ lệ chôn lấp đã giảm từ 70% năm 2019 xuống khoảng 64%, nhưng đây vẫn là phương thức xử lý chủ đạo. Khoảng 16% rác được làm phân compost và 9,3% được đốt thu hồi năng lượng.
Ông Quân cho rằng nguy cơ tác động môi trường xuất hiện ở mọi mắt xích, từ rác rơi vãi, mùi hôi, nước rỉ rác trong quá trình thu gom, vận chuyển đến khí nhà kính phát sinh tại các bãi chôn lấp. Khi lượng chất thải tiếp tục tăng trong khi khả năng tái chế và thu hồi tài nguyên còn thấp, áp lực lên hệ thống xử lý sẽ ngày càng lớn.
TS Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ xử lý môi trường ARC-V, nhìn nhận chôn lấp có ưu điểm là vốn đầu tư thấp, dễ triển khai nếu còn quỹ đất, nhưng chỉ giải quyết được nhu cầu trước mắt.
"Cái giá phải trả nằm ở nhiều thập kỷ sau", ông nói, đề cập nguy cơ từ nước rỉ rác, khí methane trong quá trình phân hủy và nhu cầu liên tục mở rộng đất dành cho xử lý chất thải.

Theo Đồ án điều chỉnh Quy hoạch chung TP HCM trước sáp nhập, dân số khu vực này dự kiến đạt khoảng 16,5 triệu người vào năm 2040. Tiêu chuẩn phát sinh rác sinh hoạt được xác định ở mức 1,3 kg mỗi người một ngày tại khu vực trung tâm và một kg tại các huyện. Trên cơ sở quy mô dân số và mức phát sinh này, lượng rác trong giai đoạn 2031-2036 được ước tính khoảng 18.000-22.000 tấn mỗi ngày, tùy tốc độ đô thị hóa và phân bố dân cư.
Nếu toàn TP HCM sau sáp nhập tiếp tục tăng lượng rác bình quân 6,2% mỗi năm, từ mức 14.000 tấn hiện nay, khối lượng phát sinh có thể đạt khoảng 19.000 tấn mỗi ngày sau 5 năm và gần 26.000 tấn sau 10 năm. Đây là phép tính theo xu hướng tăng trưởng, chưa phải dự báo chính thức của cơ quan quản lý đối với địa bàn thành phố mới.
Bài toán 'an ninh chất thải'
Việc phần lớn rác tập trung về một số khu xử lý lớn khiến hệ thống dễ bị gián đoạn khi một đầu mối gặp sự cố.
Đêm 23/1/2025, gần 100 xe chở rác ùn ứ trước cổng Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước khi nơi này tạm dừng tiếp nhận do công nhân ngừng việc tập thể. Đa Phước khi đó xử lý khoảng một nửa lượng rác sinh hoạt của TP HCM trước khi mở rộng địa giới, nên việc cơ sở này ngưng hoạt động lập tức ảnh hưởng chuỗi thu gom, vận chuyển trên diện rộng.

Ngay trong đêm, thành phố phải kích hoạt phương án khẩn cấp, chuyển lượng rác dự kiến đưa vào Đa Phước sang Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc, cách khoảng 40 km. Các đơn vị môi trường đồng thời tăng cường phương tiện, nhân lực nhằm tránh rác tồn đọng trong những ngày cận Tết. Đa Phước sau đó hoạt động trở lại.
ThS Nguyễn Trung Duy gọi đây là bài toán "an ninh chất thải". Khi hệ thống phụ thuộc vào số ít nơi tiếp nhận, sự cố tại một cơ sở có thể lan thành rủi ro cho toàn thành phố.
Theo ông, cùng với chuyển đổi công nghệ, TP HCM cần xây dựng năng lực dự phòng và phân bổ các cơ sở xử lý hợp lý hơn. Điều này giúp hệ thống không bị động khi một mắt xích gặp trục trặc, khiến hàng nghìn tấn rác có nguy cơ ùn ứ.
Trong khi lượng rác tiếp tục tăng, bài toán của TP HCM không chỉ là mở rộng nơi tiếp nhận, mà còn phải giảm lượng chất thải đi đến cuối đường bằng phân loại tại nguồn, tái chế và chuyển đổi công nghệ xử lý. Tuy nhiên, việc thay thế chôn lấp bằng công nghệ nào, với chi phí và hiệu quả ra sao, vẫn là thách thức lớn của đô thị gần 14 triệu dân.
Bài 2: Hai thập kỷ TP HCM loay hoay giảm chôn lấp rác
Sau 7 năm động thổ, nhà máy đốt rác phát điện Vietstar vẫn chưa vận hành, trong khi khu chôn lấp Đa Phước đã tiếp nhận vượt mức được duyệt, đỉnh rác cao hơn 40 m, tương đương tòa nhà 12-13 tầng.
Đầu tháng 8, tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc TP HCM (huyện Củ Chi cũ), công nhân tất bật lắp đặt các hạng mục của nhà máy đốt rác phát điện do Công ty cổ phần Vietstar đầu tư. Hai ống khói cao hơn 60 m cùng hệ thống lò đốt cơ bản hoàn thiện.
Nhà máy điện rác là một phần của tổ hợp xử lý chất thải Vietstar - dự án được TP HCM triển khai theo chủ trương xã hội hóa. Theo Tổng giám đốc Ngô Như Hùng Việt, ngay từ khi đầu tư vào thành phố, doanh nghiệp xác định phân loại, tái chế và đốt rác phát điện là phương án phù hợp với lượng chất thải khổng lồ phát sinh mỗi ngày.

Tổ hợp rộng 30 ha, hoạt động từ năm 2010 với quy trình phân loại, sản xuất phân hữu cơ, tái chế và đốt phát điện. Công suất toàn dự án theo lộ trình nhiều giai đoạn có thể đạt 10.000-12.000 tấn mỗi ngày.
Tuy nhiên, sau hơn 15 năm, Vietstar mới vận hành được một phần quy trình. Rác sau khi phân loại, phần hữu cơ được dùng sản xuất phân compost, nhựa được tái chế thành hạt PE. Phần còn lại, vốn dành cho nhà máy điện rác, phải chôn tạm trong khi chờ công trình hoàn thành.
Dự án điện rác từng động thổ năm 2019, song đến tháng 3/2025 mới chính thức khởi công xây dựng sau khi hoàn tất một phần thủ tục.
"Sau lễ động thổ, nhà máy còn một loạt vướng mắc phải tháo gỡ", ông Việt nói. Khó khăn lớn nhất là chờ các quy hoạch liên quan như Quy hoạch điện VIII và quy hoạch chi tiết xây dựng. Doanh nghiệp có thời điểm thống kê phải thực hiện ít nhất 49 thủ tục nên dù đã chuẩn bị vốn và công nghệ, dự án vẫn kéo dài.

Liên tục lỡ mục tiêu giảm chôn lấp
Vietstar không phải dự án duy nhất chậm tiến độ. Nhà máy Tâm Sinh Nghĩa cũng khởi công lần đầu năm 2019, sau đó khởi động lại giai đoạn một vào tháng 7/2024, với công suất 2.000-2.600 tấn mỗi ngày. Dự án ban đầu dự kiến hoàn thành cuối năm 2025, nhưng đã lùi thời điểm vận hành sang quý I/2027.
Trong số các dự án khác, Citenco đề xuất nhà máy công suất 1.000 tấn mỗi ngày tại Phước Hiệp, còn VWS dự kiến xây cơ sở xử lý 3.000 tấn tại Đa Phước. Đến tháng 5/2026, cả hai vẫn hoàn thiện thủ tục và chưa công bố mốc vận hành; VWS dự tính cần 18-24 tháng thi công sau khi được phê duyệt.
Việc các dự án liên tục chậm tiến độ khiến TP HCM nhiều lần lỡ mục tiêu giảm chôn lấp. Thành phố từng đặt chỉ tiêu đến năm 2020 đưa tỷ lệ này xuống tối đa 50%, đồng thời xử lý một nửa lượng rác sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP HCM nhiệm kỳ 2020-2025 tiếp tục đặt chỉ tiêu đến năm 2025, ít nhất 80% rác sinh hoạt được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ hiện đại. Cả hai mốc đều không đạt; mục tiêu hiện nay là nâng tỷ lệ xử lý hiện đại và tái chế lên trên 90% vào năm 2030.

Theo ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, thành phố đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện. Trong đó, Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và Công ty cổ phần Nước - Môi trường Bình Dương (Biwase) đang thi công; bốn dự án khác hoàn thiện thủ tục đầu tư, còn một dự án tiếp tục được kêu gọi theo hình thức PPP.
Sở Nông nghiệp và Môi trường tính toán khi toàn bộ dự án vận hành, TP HCM có thể đạt mục tiêu xử lý trên 90% rác bằng công nghệ hiện đại vào năm 2030.
Tuy nhiên, tính đến tháng 3/2026, trong khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày sau khi TP HCM hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, chỉ khoảng 41% được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện, sản xuất phân compost và các phương thức khác. Khoảng 59% còn lại vẫn được chôn lấp.
"Việc không đạt mục tiêu không chỉ là câu chuyện của một nhiệm kỳ. Hệ lụy lớn hơn là thành phố tiếp tục phụ thuộc vào các bãi chôn lấp ngày càng đầy", ThS Nguyễn Trung Duy, Viện Quy hoạch Xây dựng TP HCM (thuộc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP HCM), đánh giá.
Bãi rác cao hơn 40 m
Đầu những năm 2000, khi bãi Đông Thạnh quá tải và trở thành điểm nóng ô nhiễm, TP HCM quy hoạch Phước Hiệp (khu xử lý Tây Bắc) làm khu xử lý chính, còn Đa Phước giữ vai trò dự phòng cho khu vực phía Nam. Phước Hiệp dự kiến có công suất ban đầu khoảng 3.000 tấn, sau đó mở rộng lên 8.000 tấn mỗi ngày.
Tuy nhiên, từ ngày 31/3/2015, thành phố dừng tiếp nhận rác tại bãi chôn lấp số 3 Phước Hiệp vì lý do ô nhiễm, khi công trình đã hoàn thành khoảng 70% và đang xử lý 2.000 tấn mỗi ngày. Lượng rác này được chuyển về Đa Phước, nâng khối lượng tiếp nhận tại đây từ khoảng 3.000 lên 5.000 tấn mỗi ngày; công suất tiếp nhận sau đó được điều chỉnh lên tối đa 10.000 tấn. Từ một khu xử lý dự phòng, Đa Phước trở thành đầu mối chôn lấp chính của TP HCM trong nhiều năm.

Người dân khu Nam TP HCM sau đó nhiều lần phản ánh mùi hôi từ bãi rác ảnh hưởng sinh hoạt, khiến chính quyền yêu cầu chủ đầu tư khắc phục. Tuy nhiên, khi các dự án điện rác liên tục chậm, thành phố vẫn phải điều phối hàng nghìn tấn chất thải về đây mỗi ngày.
Đầu tháng 5/2026, TP HCM đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ hoàn thiện thủ tục nâng tổng năng lực tiếp nhận của Đa Phước từ 24 triệu lên 41 triệu tấn. Thời điểm đó, bãi rác đã tiếp nhận khoảng 31,5 triệu tấn, cao hơn 7,5 triệu tấn so với mức được phê duyệt trong hồ sơ môi trường. Đỉnh rác cao hơn 40 m, tương đương tòa nhà 12-13 tầng.
Thành phố cho rằng sức chứa thực tế của bãi lớn hơn mức được phê duyệt trước đây và cần điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu xử lý trong giai đoạn chuyển tiếp. Điều này đồng nghĩa trong ngắn hạn, TP HCM vẫn phải phụ thuộc vào bãi chôn lấp lớn nhất khu vực dù nơi đây từng được dự kiến đóng cửa năm 2024.
Tuy nhiên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường không chấp thuận đề xuất trên, cho rằng việc tiếp nhận vượt 24 triệu tấn chưa phù hợp với các hồ sơ môi trường đã được phê duyệt. Bộ đề nghị TP HCM kiểm tra, xử lý nếu có vi phạm, đồng thời đẩy nhanh các dự án công nghệ hiện đại và chủ động bố trí quỹ đất cho các cơ sở xử lý mới.

Vướng từ thủ tục đến đầu ra tái chế
Những diễn biến tại Vietstar và Đa Phước cho thấy nỗ lực giảm chôn lấp của TP HCM mắc kẹt ở cả hai đầu: nhà máy mới chậm vận hành, trong khi các bãi rác cũ tiếp tục phải tiếp nhận hàng nghìn tấn mỗi ngày. Theo cơ quan quản lý và chuyên gia, nguyên nhân nằm ở ba khâu chính, gồm thủ tục đầu tư, phân loại tại nguồn và thị trường cho sản phẩm sau xử lý.
Ở khâu đầu tư, ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, cho rằng nút thắt lớn nhất đối với các dự án điện rác là thủ tục bổ sung vào Quy hoạch điện VIII. Ngoài yêu cầu về môi trường, đất đai và xây dựng, dự án còn phải được đưa vào quy hoạch phát triển điện quốc gia, hoàn tất phương án đấu nối trước khi triển khai.
Vướng mắc này đến cuối năm 2024, đầu năm 2025 mới được tháo gỡ, khiến nhiều dự án tại TP HCM và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây chậm tiến độ. Theo ông Đức, đây là nguyên nhân quan trọng khiến thành phố không đạt mục tiêu xử lý ít nhất 80% rác bằng công nghệ hiện đại vào năm 2025.
Tuy nhiên, ngay cả khi các thủ tục được tháo gỡ và nhà máy điện rác hoàn thành, hiệu quả xử lý vẫn phụ thuộc vào chất lượng rác đầu vào và thị trường tiêu thụ sản phẩm đầu ra.
PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn thuộc Đại học Quốc gia TP HCM, cho rằng trong thời gian dài, hạ tầng và cơ chế quản lý chất thải của thành phố được xây dựng theo hướng thu gom, vận chuyển rồi chôn lấp.
Phương án này có chi phí đầu tư ban đầu thấp, dễ triển khai và đáp ứng yêu cầu đưa nhanh lượng rác ngày càng lớn ra khỏi khu dân cư. Tuy nhiên, cách tiếp cận đó khiến hệ thống phụ thuộc vào chôn lấp, còn tái chế, sản xuất compost hay thu hồi năng lượng chỉ đóng vai trò bổ sung.
Nút thắt tiếp theo là phân loại rác tại nguồn chưa trở thành thông lệ. Dù thành phố nhiều lần thí điểm, phần lớn rác sinh hoạt vẫn được thu gom chung, làm tăng chi phí xử lý, giảm chất lượng nguyên liệu tái chế và phân compost. Rác có độ ẩm cao, lẫn nhiều tạp chất cũng khiến các lò đốt khó đạt hiệu quả.

Ở đầu ra, thị trường cho điện từ rác, phân compost và vật liệu tái chế chưa ổn định, trong khi doanh nghiệp phải đầu tư lớn, mất nhiều năm thu hồi vốn. Nguồn rác phân loại không đồng đều cũng cản trở việc hình thành các chuỗi tái chế quy mô lớn.
Theo ông Quân, các nút thắt liên hệ chặt chẽ với nhau, khiến hệ thống vẫn mang nặng tư duy tuyến tính: ưu tiên thu gom và đưa rác ra khỏi khu dân cư nhanh nhất, thay vì tối đa hóa giá trị chất thải thông qua tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng.
Sau nhiều năm trì hoãn, hơn một năm qua nhà máy Vietstar mới được đẩy nhanh thi công, dự kiến hoàn thành xây dựng cuối năm nay để chạy thử.
"Chúng tôi luôn sẵn sàng từ vốn đến công nghệ, nhưng quan trọng hơn là quyết tâm của thành phố trong việc đẩy nhanh đốt phát điện, tái chế và giảm chôn lấp", Tổng giám đốc Vietstar Ngô Như Hùng Việt nói.
Dù vậy, ngay cả khi Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và dự án mới của Biwase vận hành, ba nhà máy cũng chỉ xử lý khoảng 4.500-5.100 tấn, tương đương khoảng một phần ba lượng rác TP HCM phát sinh mỗi ngày. Trong khi đó, thành phố còn khoảng bốn năm để nâng tỷ lệ xử lý bằng công nghệ hiện đại và tái chế từ 41% lên trên 90%.
Khoảng cách này cho thấy xây thêm nhà máy mới chỉ là một phần lời giải. Việc đồng bộ phân loại tại nguồn, thu gom, cơ chế giá, thị trường tái chế và mạng lưới xử lý sau sáp nhập sẽ quyết định TP HCM có thể thoát tình trạng chôn lấp kéo dài nhiều thập kỷ hay không.
Bài 3: TP HCM tìm 'đường thoát' cho 14.000 tấn rác mỗi ngày
Gần 8.300 tấn trong tổng số 14.000 tấn rác sinh hoạt vẫn được chôn trực tiếp mỗi ngày, TP HCM đặt mục tiêu đưa con số này xuống dưới 1.400 tấn bằng cách thay đổi cả chuỗi xử lý.
TP HCM đặt mục tiêu đến năm 2030, trên 90% rác sinh hoạt được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ hiện đại, đưa tỷ lệ chôn lấp xuống dưới 10%. Để đạt mục tiêu này, chính quyền thành phố dự kiến mở rộng tái chế, đốt rác phát điện, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, đồng thời cải tổ hệ thống từ thu gom, trung chuyển đến xử lý rác.
Theo ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, thành phố đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện. Ba dự án của Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và Công ty cổ phần Nước - Môi trường Bình Dương (Biwase) đang được đầu tư, với tổng công suất thiết kế ít nhất 4.500 tấn mỗi ngày. Bốn dự án khác trong quá trình hoàn thiện thủ tục, một dự án dự kiến kêu gọi theo hình thức đối tác công tư (PPP).

Sở Nông nghiệp và Môi trường tính toán khi toàn bộ dự án hoàn thành, thành phố có thể đạt chỉ tiêu năm 2030. Tuy nhiên, khả năng này còn phụ thuộc tiến độ thủ tục, huy động vốn, đấu nối điện và vận hành ổn định các nhà máy.
Bài học từ Bình Dương
Đầu những năm 2000, Bình Dương từng phải chuyển rác sang TP HCM "đổ nhờ". Sau hơn hai thập kỷ đầu tư, công suất Khu liên hợp xử lý chất thải Nam Bình Dương tăng từ khoảng 450 tấn lên 2.500-3.000 tấn mỗi ngày, đủ xử lý toàn bộ rác sinh hoạt trên địa bàn.
Sau khi hợp nhất địa giới, TP HCM có thêm mô hình này trong hệ thống xử lý rác của thành phố. Ông Đức đánh giá đây là điểm sáng về kinh tế tuần hoàn: rác được phân loại để thu hồi vật liệu, sản xuất phân compost và đốt thu hồi năng lượng; tro xỉ được tái chế làm vật liệu xây dựng. Chỉ chất thải trơ, không còn khả năng tái chế hoặc thu hồi giá trị mới phải chôn lấp, với tỷ lệ dưới 10%.
Biwase đang xây thêm nhà máy đốt rác phát điện công suất 500 tấn mỗi ngày, một trong ba dự án được thành phố ưu tiên triển khai.

Ông Nguyễn Văn Thiền, Chủ tịch Hội đồng quản trị Biwase, cho rằng bài học lớn nhất không nằm ở việc chọn một công nghệ cụ thể mà ở sự nhất quán trong chính sách và tổ chức thực hiện. Thành phố cần một đầu mối đủ thẩm quyền theo sát, tháo gỡ vướng mắc và chịu trách nhiệm về tiến độ.
Ông đề xuất chuyển từ quy định chi tiết công nghệ đầu vào sang quản lý kết quả đầu ra. Thành phố công bố rõ quỹ đất, nguồn rác, giá xử lý cùng tiêu chuẩn về khí thải, tro xỉ và tỷ lệ chất thải phải chôn; doanh nghiệp tự chọn công nghệ và chịu trách nhiệm về kết quả.
"Đừng suy nghĩ thay doanh nghiệp. Hãy đặt ra tiêu chuẩn, kiểm tra kết quả và để thị trường chọn người làm tốt nhất", ông Thiền nói.
Tại buổi làm việc với Phó thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đầu tháng 7, Chủ tịch UBND TP HCM Nguyễn Văn Được cho rằng giá mua điện từ rác còn thấp, chưa đủ hấp dẫn các dự án công nghệ cao và kiến nghị điều chỉnh để tạo động lực cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, giá điện và cơ chế tài chính chỉ giải quyết một phần bài toán. Muốn giảm chôn lấp bền vững, TP HCM phải tổ chức lại cả chuỗi, từ giảm phát sinh, phân loại tại nguồn, thu gom riêng đến tái chế, thu hồi năng lượng và xử lý phần còn lại.
Đưa chôn lấp về cuối chuỗi
PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn, Đại học Quốc gia TP HCM, cho rằng rác cần được nhìn như một dòng vật chất có thể quay lại nền kinh tế, thay vì gánh nặng phải chuyển khỏi khu dân cư càng nhanh càng tốt.
Theo ông, ưu tiên đầu tiên là giảm lượng rác phát sinh bằng cách hạn chế sản phẩm dùng một lần, kéo dài vòng đời hàng hóa và thúc đẩy tái sử dụng. Với lượng rác vẫn phát sinh, phân loại tại nguồn là khâu quyết định.
Giấy, nhựa, kim loại và thủy tinh cần được thu gom riêng để trở lại chuỗi sản xuất; rác hữu cơ có thể làm phân compost hoặc khí sinh học. Phần không còn khả năng tái chế mới được đốt thu hồi năng lượng hoặc xử lý bằng công nghệ phù hợp. Chôn lấp chỉ dành cho chất thải trơ, tro xỉ không thể tận dụng và phần cuối cùng không còn khả năng thu hồi giá trị.

TS Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ Xử lý môi trường ARC-V, cho rằng không có một công nghệ phù hợp với mọi loại rác. Điểm chung của các mô hình hiệu quả là rác được phân loại và mỗi loại chất thải có một điểm đến phù hợp, thay vì dồn tất cả vào một phương thức xử lý cuối cùng.
"Điểm chung của các mô hình thành công không nằm ở công nghệ nào, mà ở chỗ rác đã được phân loại và mỗi loại chất thải đều có một điểm đến phù hợp", ông Thiện nói.
Còn theo ông Quân, khoảng trống của TP HCM không nằm ở công nghệ, mà ở việc chưa hình thành được hệ thống đồng bộ từ phân loại, thu gom, trung chuyển đến tái chế, xử lý cuối cùng, cùng chính sách ổn định cho đầu tư dài hạn.
Giảm chôn lấp vẫn cần phương án dự phòng
Các dự án điện rác cần thời gian hoàn tất thủ tục, xây dựng và chạy thử. TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM, cho rằng trong giai đoạn chuyển tiếp, thành phố vẫn phải duy trì năng lực dự phòng để tránh gián đoạn khi một đầu mối lớn gặp sự cố.
Theo ông, nhà máy điện rác đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi dài, trong khi doanh thu phụ thuộc cả giá xử lý và tiền bán điện. Ngoài cơ chế giá, nhà đầu tư cần hợp đồng đặt hàng ổn định, nguồn rác được xác định rõ và khả năng tiếp cận vốn dài hạn.

Trước mắt, TP HCM cần xây dựng kịch bản điều chuyển rác giữa các khu xử lý, bố trí phương tiện và nhân lực dự phòng. Bãi chôn lấp số 3 tại Khu liên hợp xử lý chất thải Tây Bắc hiện có thể đóng vai trò tiếp nhận khi hệ thống chính gặp sự cố, song sức chứa không còn nhiều.
Để bổ sung năng lực dự phòng, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất đầu tư gần 393 tỷ đồng cải tạo các bãi số 1, 1A và 2 trong khu liên hợp, dự kiến tạo thêm hơn 6 triệu tấn sức chứa. Giai đoạn đầu sẽ bổ sung khoảng 2,3 triệu tấn dung tích tại khu vực giữa bãi số 1 và 1A. Các ô này chỉ được sử dụng để ứng cứu khi hệ thống xử lý chính gặp trục trặc, thay vì tiếp nhận rác thường xuyên.
Theo ông Thuận, thành phố cũng cần phân bổ cơ sở xử lý theo từng khu vực, xác định rõ nguồn rác và công suất để giảm phụ thuộc vào một số đầu mối lớn. Việc duy trì bãi dự phòng nhằm bảo đảm hệ thống không bị gián đoạn trong giai đoạn chuyển tiếp, không phải kéo dài mô hình chôn lấp.
Khi các dự án công nghệ mới đi vào hoạt động, chôn lấp cần chuyển từ phương thức xử lý chủ đạo về đúng vị trí cuối cùng trong chuỗi, chỉ tiếp nhận phần chất thải không còn khả năng tái sử dụng, tái chế, làm phân hoặc thu hồi năng lượng. "Rác không phải là thứ cần mang đi chôn, mà là một dạng tài nguyên đang bị sử dụng sai chỗ", PGS.TS Nguyễn Hồng Quân nói.
Lê Tuyết - Giang Anh - Hữu Danh (Báo điện tử VnExpress)
Link bài 1: https://vnexpress.net/14-000-tan-rac-moi-ngay-o-tp-hcm-di-dau-5106010.html
Link bài 2: https://vnexpress.net/hai-thap-ky-tp-hcm-loay-hoay-giam-chon-lap-rac-5106498.html
Link bài 3: https://vnexpress.net/tp-hcm-tim-duong-thoat-cho-14-000-tan-rac-moi-ngay-5107882.html